Bỏ qua đến nội dung

Chè lam Phủ Quảng - Thức quà tiến vua giòn thơm bên cố đô Tây Đô

Ra đời từ vùng đất cổ thành An Tôn dưới thời nhà Hồ cuối thế kỷ XIV, chè lam Phủ Quảng là thức quà đặc sản trứ danh của huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, quyến rũ thực khách bởi kết cấu giòn tan từ bột nếp rang nổ bỏng quyện mật mía, mạch nha và gừng tươi.

NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Đĩa chè lam Phủ Quảng phủ bột nếp trắng mịn bài trí cùng chén trà xanh xứ Thanh

Nằm bên dòng sông Mã và sông Bưởi hiền hòa dưới bóng tường thành đá cổ kính, chè lam Phủ Quảng là thức quà truyền thống mang đậm cốt cách văn hiến của vùng đất Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Được chế tác kỳ công từ bột nếp cái hoa vàng rang thơm ngát, mật mía mạch nha sánh quyện cùng gừng tươi giã nhỏ và lạc nhân rang giòn, thức quà lưu giữ danh xưng phủ Quảng Hóa xưa này chinh phục người thưởng thức bằng kết cấu giòn tan nơi đầu lưỡi và hậu vị cay ấm nồng nàn.

Dấu ấn lịch sử vùng đất cố đô trong chè lam Phủ Quảng

Không chỉ là một món bánh kẹo dân gian quen thuộc trong đời sống thường nhật, chè lam Phủ Quảng còn mang trong mình lớp trầm tích lịch sử dày dặn của vùng đất từng là kinh đô cổ của đất nước vào cuối thế kỷ XIV. Tên gọi và hương vị của sản vật gắn liền với những biến thiên địa giới hành chính và truyền thống văn hóa cung đình trên mảnh đất Vĩnh Lộc.

Nguồn gốc tên gọi phủ Quảng Hóa và thành An Tôn

Danh xưng của chè lam Phủ Quảng bắt nguồn trực tiếp từ tên gọi địa danh lịch sử phủ Quảng Hóa xưa, một đơn vị hành chính cổ từng bao gồm địa bàn các huyện Vĩnh Lộc, Thạch Thành, Cẩm Thủy và Quảng Hóa với lỵ sở đặt tại vùng thị trấn Vĩnh Lộc ngày nay. Dù trải qua nhiều thế kỷ thay đổi tên gọi hành chính, cư dân bản địa vẫn trân trọng giữ lại hai chữ Phủ Quảng để định danh cho thức quà đặc sản kết tinh từ thổ nhưỡng và tâm hồn con người vùng đất ngã ba sông Mã – sông Bưởi.

Theo sử liệu địa phương và truyền ngôn tại làng nghề làm chè lam Phủ Quảng, cội nguồn của thức bánh này gắn liền với thời điểm Hồ Quý Ly cho khởi dựng kinh đô Tây Đô vào năm 1397 tại vùng đất động An Tôn, nay thuộc huyện Vĩnh Lộc. Trong quá trình huy động sức dân đắp thành lũy và kiến tạo đô thị cổ, người dân các thôn làng quanh thành An Tôn đã dùng hạt nếp rang chín xay bột, ngào cùng mật mía và gừng tươi tạo nên những thanh lương khô dẻo thơm, giàu dưỡng chất và giữ được lâu ngày.

Truyền thống dâng tiến thức quà bên di sản Tây Đô

Nhờ hương vị thanh tao và phẩm chất tinh khiết, thức quà mộc mạc của cư dân vùng An Tôn nhanh chóng được tuyển chọn làm phẩm vật dâng tiến vào hoàng cung bên cạnh cây dược liệu quý sâm Báo Vĩnh Lộc. Trong không gian lễ nghi tôn nghiêm quanh Thành Nhà Hồ và khu vực đàn tế Nam Giao Hồ triều, những mẻ chè lam cắt vuông vức phủ lớp bột trắng mịn như tuyết luôn xuất hiện trên mâm lễ cúng tế trời đất và tiên tổ mỗi dịp xuân thu nhị kỳ.

Trải qua các triều đại Hậu Lê, Nguyễn cho đến những năm tháng hào hùng của phong trào Cần Vương với dấu ấn khởi nghĩa Hùng Lĩnh Vĩnh Lộc, nghề làm chè lam tại vùng đất cổ Phủ Quảng vẫn được các gia tộc truyền nối bền bỉ. Từ một phẩm vật cung tiến kinh kỳ và lương thực dự trữ của nghĩa quân, chè lam Phủ Quảng đã thấm sâu vào nếp sống văn hóa làng xã, trở thành niềm tự hào ẩm thực không thể tách rời của vùng di sản thế giới Tây Đô.

Tiêu chí nhận diệnĐặc trưng nguyên bản của chè lam Phủ QuảngGiá trị lịch sử và văn hóa bản địa
Địa danh gốcVùng phủ Quảng Hóa xưa (nay thuộc thị trấn Vĩnh Lộc, huyện Vĩnh Lộc)Không gian văn hóa bao quanh Di sản thế giới Thành Nhà Hồ
Niên đại hình thànhCuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV (khoảng năm 1397 – 1400)Khởi nguồn từ thời kỳ xây dựng kinh thành An Tôn – Tây Đô
Thành phần cốt lõiBột nếp cái hoa vàng rang nổ bỏng, mật mía mạch nha, gừng, lạcNgũ vị nguyên liệu tự nhiên thuần khiết từ thổ nhưỡng sông Mã
Đặc trưng cảm quanSắc nâu vàng ấm áp, phủ áo bột trắng mịn, kết cấu giòn tanKhác biệt với các dòng chè lam dẻo kéo sợi ở vùng đồng bằng Bắc Bộ
Danh hiệu bảo tồnNhãn hiệu tập thể và chứng nhận sản phẩm OCOP xứ ThanhBiểu tượng văn hóa thưởng trà và quà biếu di sản vùng Vĩnh Lộc

Ngũ vị nguyên liệu bản địa hòa quyện trong chè lam Phủ Quảng

Sự độc đáo làm nên bản sắc riêng biệt của chè lam Phủ Quảng so với chè lam Thạch Thất hay chè lam Đường Lâm nằm ở nguyên lý tuyển chọn và sơ chế năm nhóm nguyên liệu bản địa. Mỗi thành phần đều phải đạt độ chín muồi tự nhiên để khi kết hợp sẽ nâng đỡ hương vị của nhau mà không cần bất kỳ hương liệu nhân tạo nào.

Hạt nếp rang nổ bỏng quyện cùng mạch nha mật mía

Nguyên liệu nền tảng quyết định độ xốp giòn của chè lam Phủ Quảng chính là hạt lúa nếp cái hoa vàng được trồng trên những cánh đồng phù sa cổ ven sông Mã và sông Bưởi. Lúa nếp gặt về vào tiết thu tháng Mười phải được phơi đủ nắng già, cất giữ trên gác bếp cho hạt gạo se săn. Điểm khác biệt cốt tử của nghề cổ Vĩnh Lộc là người thợ không rang gạo nếp đã xay xát sẵn mà đem nguyên hạt thóc nếp rang trong chảo gang lớn với cát sạch cho đến khi hạt thóc nổ bung thành những bông bỏng trắng ngần.

Sau khi sàng bỏ trấu và cát, phần bỏng nếp thơm lừng mới được đem xay hoặc giã thành bột nếp cái hoa vàng rang siêu mịn. Chính phương pháp rang nổ bỏng rồi mới nghiền bột giúp tinh bột nếp chuyển hóa hoàn toàn cấu trúc, tạo nên độ xốp nhẹ, thơm bùi và khả năng tan ngay trong miệng. Hòa quyện cùng bột bỏng nếp là hỗn hợp mật mía mạch nha theo tỉ lệ gia truyền, trong đó mật mía được lấy từ các vùng mía nổi tiếng lân cận như vùng mía tím Kim Tân, kết hợp cùng mạch nha ủ từ mầm lúa nếp giúp thanh chè lam có độ kết dính dẻo dai mà vẫn giòn rụm.

Vị cay ấm của gừng tươi và lạc nhân sông Mã

Để cân bằng vị ngọt đậm của mật mía và mạch nha, các nghệ nhân Vĩnh Lộc sử dụng gừng tươi giã nhỏ thuộc giống gừng dé củ nhỏ, vỏ sần, ruột vàng đậm trồng trên đất đồi đá vôi vùng trung du. Gừng tươi được cạo sạch vỏ, giã dập vắt lấy nước cốt thơm nồng kết hợp cùng một phần xác gừng băm thật nhuyễn để khi ngào vào mật sôi sẽ lan tỏa hương thơm ấm áp và vị cay dịu khắp khối bột.

Thành phần tạo nên điểm nhấn bùi ngậy cho mỗi lát cắt chính là lạc nhân rang giòn thu hoạch từ những bãi bồi cát pha ven sông Mã. Hạt lạc vỏ đỏ, nhân nhỏ nhưng chắc mẩy và giàu tinh dầu tự nhiên được rang chín vàng đều trên lửa nhỏ, ủ trong giấy bản cho giòn tan rồi xát sạch vỏ lụa và giã dập vừa phải.

Những mẹt lạc nhân vỏ đỏ căng mẩy thu hoạch từ vùng đất bãi ven sông Mã làm chè lam
Những mẹt lạc nhân vỏ đỏ căng mẩy thu hoạch từ vùng đất bãi ven sông Mã làm chè lam

Kỹ nghệ sên mật và cán bột thủ công làm nên chè lam Phủ Quảng

Nếu nguyên liệu là phần xác thì kỹ thuật chế tác thủ công bên bếp lửa chính là phần hồn quyết định sự thành bại của mỗi mẻ chè lam Phủ Quảng. Từ khâu cô mật, vào bột cho đến nhào cán và ủ hương đều đòi hỏi kinh nghiệm cảm nhận nhiệt độ và độ ẩm bằng mọi giác quan của người nghệ nhân.

Bí quyết canh lửa cô mật và quấy bột truyền thống

Trong quy trình truyền thống tại thị trấn Vĩnh Lộc, công đoạn sên mật mía mạch nha cùng nước cốt gừng tươi giã nhỏ trên chảo gang được xem là khâu thử thách tay nghề cao nhất. Bếp lửa phải được giữ ở mức hồng đượm, ổn định để mật sôi lăn tăn và bốc hơi nước từ từ mà không bị bén đáy chảo. Người thợ kiểm tra độ tới của mật bằng cách nhỏ giọt mật nóng vào bát nước lạnh; khi giọt mật đông kết lại thành hạt tròn trong suốt, có độ giòn nhẹ mà không bị cứng đanh là thời điểm vàng để hạ lửa và vào bột.

Ngay khi chảo mật đạt chuẩn nhiệt độ, người thợ rây từ từ bột nếp cái hoa vàng rang cùng lạc nhân rang giòn vào chảo, đồng thời dùng đũa cả gỗ to bản đảo đều liên tục với lực tay mạnh và dứt khoát. Một phần bột nếp rang mịn nhất được giữ lại làm bột áo phủ ngoài mặt bàn gỗ và con lăn. Khối chè lam đang còn nóng ấm được đưa ra bàn gỗ, nhào trộn và cán phẳng bằng ống lăn gỗ sao cho đạt độ dày đồng đều khoảng một phân rưỡi, bề mặt phẳng mịn và kết cấu bên trong đặc chắc.

Công đoạn rây lọc bột nếp cái hoa vàng rang chín mịn màng của nghệ nhân vùng Phủ Quảng
Công đoạn rây lọc bột nếp cái hoa vàng rang chín mịn màng của nghệ nhân vùng Phủ Quảng

Sự khác biệt giữa kết cấu giòn tan và dẻo mềm

Nét đặc sắc giúp chè lam Phủ Quảng định vị dấu ấn riêng trên bản đồ đặc sản Việt Nam chính là kết cấu giòn tan độc đáo. Trong khi phần lớn các dòng chè lam ở vùng châu thổ sông Hồng thiên về độ dẻo mềm kéo sợi thì chè lam cổ truyền vùng Vĩnh Lộc — nhờ bí quyết tăng tỉ lệ bột bỏng nếp rang và mạch nha cô kỹ — lại mang trạng thái giòn xốp ở lớp vỏ ngoài nhưng mềm tan ngay khi chạm vào đầu lưỡi.

Khi khối chè lam trên bàn cán nguội dần và định hình vững chắc, người thợ dùng dao sắc chia thành từng thanh chữ nhật vừa vặn, sau đó lăn đều qua lớp bột nếp rang trắng mịn. Lớp áo bột trắng không chỉ ngăn các thanh bánh dính vào nhau, bảo vệ sản phẩm trước độ ẩm không khí mà còn giữ trọn hương lúa nếp rang thơm ngát. Khi bẻ đôi thanh chè lam, mặt cắt lộ rõ sắc nâu vàng ấm áp của mật mía quyện gừng, điểm xuyết những mảnh lạc trắng ngần đầy hấp dẫn.

  • Phương pháp nổ bỏng thóc nếp: Rang thóc nếp nổ thành bỏng trắng trước khi xay bột giúp hạt tinh bột nở xốp tối đa, tạo độ giòn tan tự nhiên.
  • Kỹ thuật thử mật giọt nước: Kiểm soát chính xác điểm kết tinh của mật mía và mạch nha để thanh bánh giữ được độ giòn xốp suốt nhiều tuần lễ.
  • Lớp áo bột nếp trắng mịn: Bao phủ toàn bộ bề mặt thanh chè lam, đóng vai trò như lớp màng hút ẩm tự nhiên và lưu hương lúa mới.
  • Hậu vị cay thanh ấm áp: Hương gừng tươi đồi đá vôi kết hợp cùng lạc bãi sông Mã để lại dư vị nồng đượm nơi cuống họng sau khi thưởng thức.

Nét văn hóa thưởng trà và giá trị di sản của chè lam Phủ Quảng

Không chỉ hiện diện như một sản vật ẩm thực đặc sắc, chè lam Phủ Quảng từ bao đời nay đã trở thành biểu tượng của lòng hiếu khách và nét đẹp văn hóa giao tiếp nơi miền quê cổ kính Vĩnh Lộc. Thức quà bình dị ấy hiện diện trong mọi khoảnh khắc sum họp gia đình, lễ Tết và hành trình khám phá di sản xứ Thanh.

Thức quà gắn kết tình thân bên chén trà ngày xuân

Trong phong tục tiếp khách của người dân vùng đất phủ Quảng Hóa xưa, đĩa chè lam Phủ Quảng luôn song hành cùng ấm nước chè xanh hãm đặc hoặc chè búp xứ Thanh tỏa khói nghi ngút. Giữa tiết trời se lạnh của mùa đông hay những ngày đầu xuân mới, cầm thanh chè lam phủ bột trắng mịn, cắn một miếng nhỏ để cảm nhận tiếng giòn khẽ cùng vị ngọt thanh của mật, vị bùi của lạc và cái cay ấm của gừng lan tỏa, rồi nhấp một ngụm trà xanh chát ngọt, mọi khoảng cách giữa chủ và khách dường như tan biến.

Gìn giữ nhãn hiệu tập thể và nghề cổ Vĩnh Lộc

Bước vào thời kỳ hội nhập và phát triển du lịch di sản, nghề chế tác chè lam truyền thống tại huyện Vĩnh Lộc đã được đầu tư chuẩn hóa quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm, bao bì đóng gói hút chân không và bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Nhiều cơ sở sản xuất lâu năm tại thị trấn Vĩnh Lộc và xã Vĩnh Thành đã vinh dự đạt chứng nhận sản phẩm OCOP xứ Thanh, đưa thức quà cổ truyền vươn xa tới các hội chợ thương mại và điểm dừng chân văn hóa trên cả nước.

Cùng với hệ thống tư liệu văn hóa bản địa được số hóa trên chuyên trang Thanh Hóa NSSC, hành trình hơn sáu trăm năm của thức quà vùng đất thành An Tôn tiếp tục được lan tỏa mạnh mẽ tới cộng đồng. Giữ trọn vẹn hương thơm của lúa nếp nổ bỏng, vị ngọt mật mía và hơi ấm gừng quê, chè lam Phủ Quảng mãi là viên ngọc ẩm thực bình dị mà cao quý bên bóng thành đá Tây Đô ngàn năm.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thanh Hóa

thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Thanh Hóa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất