Thành Nhà Hồ - Kỳ quan kiến trúc đá vôi độc bản hơn sáu thế kỷ
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nằm giữa thung lũng trù phú được bao bọc bởi dãy núi Đốn Sơn và núi An Tôn thuộc địa phận huyện Vĩnh Lộc, Thành Nhà Hồ hiện lên như một pháo đài cổ kính thách thức dòng chảy thời gian của lịch sử dân tộc. Chỉ trong vòng ba tháng mùa xuân năm Đinh Sửu (1397), hàng vạn quân dân Đại Việt đã hoàn tất một công trình phòng thủ kiêm trung tâm chính trị có quy mô chưa từng có trong khu vực.
Vị thế địa chiến lược và lịch sử dựng Thành Nhà Hồ
Sự xuất hiện của Thành Nhà Hồ vào cuối thế kỷ XIV đánh dấu một bước chuyển biến quan trọng trong lịch sử quy hoạch đô thị và kiến trúc quân sự cổ truyền Việt Nam. Để đối phó với những biến động sâu sắc trong nước và nguy cơ xâm lăng từ phương Bắc, triều đình đương thời đã khảo sát kỹ lưỡng địa hình vùng thượng châu thổ xứ Thanh nhằm kiến tạo một tòa thành lũy bất khả xâm phạm.
Địa thế hiểm yếu giữa sông Mã và sông Bưởi
Khu vực xây dựng tòa thành thuộc địa phận hai thôn An Tôn và Tây Giai (nay thuộc các xã Vĩnh Tiến và Vĩnh Long, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa), nằm cách trung tâm thành phố Thanh Hóa khoảng 45 km về phía tây bắc. Xét theo nguyên lý địa quân sự và phong thủy phương Đông, vùng đất Vĩnh Lộc sở hữu thế hiểm yếu tự nhiên hiếm có khi bốn bề đều được núi đá vôi và sông lớn che chắn. Phía bắc và đông bắc có dãy núi Thổ Tượng cùng núi An Tôn đứng sừng sững như bức tường chắn gió mùa; phía nam và đông nam có dãy núi Đốn Sơn (núi Đún) và núi Hắc Khuyển làm tiền án vững chãi.
Không chỉ có núi cao bao bọc, hệ thống thủy văn quanh khu vực còn tạo thành hai chiến hào thiên nhiên khổng lồ. Phía tây cách tường thành hơn một ki-lô-mét là dòng sông Mã hùng vĩ chảy từ thượng nguồn Tây Bắc đổ xuôi về biển; phía đông và phía nam là dòng sông Bưởi uốn lượn trước khi hợp lưu cùng sông Mã tại ngã ba Bông. Vị trí giao điểm giữa miền núi trung du với vùng đồng bằng châu thổ giúp tòa thành vừa kiểm soát chặt chẽ tuyến đường Thượng đạo Bắc - Nam, vừa thông thương thuận lợi qua đường thủy ra tận vùng cửa biển Thần Phù Nga Sơn khi cần điều động thủy quân.
Quyết sách dời đô và bối cảnh năm 1397
Vào thập niên cuối thế kỷ XIV, vương triều Trần lâm vào cuộc khủng hoảng toàn diện về kinh tế, xã hội và thể chế quản lý, trong khi nhà Minh ở phương Bắc liên tục gia tăng sức ép ngoại giao và quân sự. Trong bối cảnh lịch sử phức tạp đó, Phụ chính Thái sư Hồ Quý Ly, một nhà chính trị có tư tưởng cải cách mạnh mẽ trên các lĩnh vực tiền tệ, quân đội, ruộng đất và giáo dục khoa cử, đã chủ trương xây dựng một kinh đô mới ở vùng đất tổ Thanh Hóa để củng cố thế phòng thủ chiến lược lâu dài cho đất nước.
Tháng Giêng năm Đinh Sửu (1397), dưới triều vua Trần Thuận Tông, Hồ Quý Ly trực tiếp chỉ đạo đại công trường khởi dựng kinh đô Tây Đô (còn gọi là thành Tây Giai hay thành An Tôn) để phân biệt với Đông Đô tức Hoàng thành Thăng Long. Nếu như Cố đô Hoa Lư thế kỷ X tận dụng tối đa các vách núi đá vôi tự nhiên làm tường thành thì Tây Đô lại là công trình nhân tạo hoàn toàn bằng những khối đá vôi khổng lồ đẽo gọt vuông vức. Đến năm Canh Thìn (1400), khi lập nên triều đại nhà Hồ và đổi quốc hiệu là Đại Ngu (mang hàm ý ước vọng về sự yên vui, hòa bình lớn lao cho muôn dân), nơi đây chính thức trở thành trung tâm chính trị, văn hóa và quân sự tối cao của quốc gia cho đến năm 1407.
Quy hoạch tổng thể và kỹ thuật ghép đá Thành Nhà Hồ
Điểm làm nên sự kinh ngạc của giới nghiên cứu kiến trúc thế giới đối với Thành Nhà Hồ chính là sự kết hợp hoàn hảo giữa quy hoạch thành lũy ba vòng đồng bộ và kỹ thuật lắp ghép đá khối trọng lượng lớn hoàn toàn không sử dụng chất kết dính. Dù được thi công trong thời gian kỷ lục chỉ ba tháng, độ chính xác hình học của công trình vẫn đạt tới trình độ mẫu mực.
Cấu trúc Hoàng thành, Hào thành và La Thành
Tổng thể cấu trúc phòng thủ và đô thị của kinh đô Tây Đô được quy hoạch chặt chẽ gồm ba bộ phận liên hoàn là Hoàng thành (Thành nội), Hào thành và La Thành (Thành ngoại). Khu vực Thành nội có bình đồ hình chữ nhật gần vuông nằm theo hướng Bắc - Nam lệch Tây 15 độ, với chiều dài hai cạnh Bắc - Nam đạt 870,5 mét và hai cạnh Đông - Tây đạt 883,5 mét, chu vi toàn bộ tường thành hơn 3,5 ki-lô-mét bao bọc diện tích khoảng 77 héc-ta. Tường thành có cấu trúc hai lớp gồm lớp ngoài ghép bằng đá vôi xanh nguyên khối cao trung bình từ 5 đến 6 mét (riêng khu vực cổng Nam cao tới 10 mét) và lớp trong đắp bằng đất sét trộn sỏi đầm chặt tạo mặt dốc thoải rộng hàng chục mét.
Bao quanh bốn mặt bên ngoài tường đá Hoàng thành là hệ thống Hào thành rộng từ 50 đến 90 mét, sâu từ 4 đến 6 mét, dưới đáy lót đá dăm để giữ nước quanh năm và kết nối trực tiếp với mạch thủy văn tự nhiên. Vòng ngoài cùng là hệ thống La Thành dài gần 10 ki-lô-mét được đắp bằng đất kết hợp trồng tre gai dày đặc, nối liền các dãy đồi núi tự nhiên từ núi Đốn Sơn, núi Hắc Khuyển qua núi Xuân Giai, núi Trác Phong đến sát bờ sông Mã và sông Bưởi, tạo nên một vùng không gian phòng ngự khép kín rộng hơn 5.000 héc-ta.

Hình 1 - Kiến trúc cổng Nam gồm ba vòm cuốn bằng đá vôi xanh nguyên khối tại Thành Nhà Hồ
Nghệ thuật tạo tác kiến trúc vòm cuốn đá vôi
Thành tựu kỹ thuật đỉnh cao của công trình thể hiện rõ nét nhất ở bốn cổng thành mở theo bốn hướng Nam (Tiền môn), Bắc (Hậu môn), Đông (Tả môn) và Tây (Hữu môn), nơi hội tụ nghệ thuật kiến trúc vòm cuốn đá vôi có quy mô lớn nhất Đông Nam Á. Trong đó, cổng Nam là hạng mục đồ sộ và còn nguyên vẹn nhất với chiều dài 34,85 mét, sâu 15,7 mét, cao 9,5 mét, gồm ba cửa vòm cuốn. Các cửa Bắc, Đông và Tây đều thiết kế một vòm cuốn xuyên qua tường thành dày hơn 13 mét.
Để dựng nên những vòm cổng và bức tường đá bền vững suốt hơn sáu thế kỷ, các nghệ nhân đá cổ truyền xứ Thanh, tiêu biểu là dòng thợ tài hoa kế thừa kỹ nghệ từ vùng làng chạm khắc đá Nhồi, đã sử dụng khoảng 20.000 mét khối đá vôi xanh và gần 100.000 mét khối đất đắp. Các phiến đá ốp tường thành có kích thước trung bình dài từ 2 đến 4,5 mét (nhiều phiến đá kỷ lục nặng từ 15 đến hơn 26 tấn). Từng khối đá được đẽo phẳng sáu mặt và xếp chồng theo nguyên lý chữ Công, hơi choãi vào trong một góc nghiêng khoảng 5 đến 10 độ. Riêng tại các vòm cổng, người xưa đắp cốt đất hình bán nguyệt làm giá đỡ, sau đó lắp ghép các phiến đá hình múi bưởi khóa chặt vào nhau bằng viên đá nêm ở đỉnh vòm trước khi đào bỏ cốt đất bên dưới, tạo ra kết cấu tự chịu lực hoàn hảo không cần bất kỳ giọt vữa nào.
| Hạng mục cấu thành | Vị trí và quy mô | Vật liệu và kỹ thuật chế tác | Chức năng trong tổng thể kinh đô |
| --- | --- | --- | --- |
| Hoàng thành (Thành nội) | Trung tâm Tây Đô, kích thước 870,5m x 883,5m | Tường ngoài ghép đá vôi xanh nặng 10-26 tấn, trong đắp đất sét đầm chặt | Nơi đặt cung điện, thái miếu và cơ quan trung ương triều Hồ |
| Bốn cổng thành đá (Nam, Bắc, Đông, Tây) | Bốn hướng chính của Hoàng thành (Cổng Nam 3 vòm, 3 cổng kia 1 vòm) | Đá hình múi bưởi ghép vòm cuốn tự khóa chặt bằng trọng lực, không chất kết dính | Cửa ngõ giao thông huyết mạch và pháo đài kiểm soát ra vào |
| Hào thành bao quanh | Bốn mặt ngoài chân tường Hoàng thành, rộng 50-90m | Đào sâu 4-6m, kè bờ đá và dẫn nước từ sông Bưởi, sông Mã | Vành đai phòng thủ thủy quân ngăn cách ngoại vi với Thành nội |
| Vòng lũy La Thành | Bao bọc vùng đệm dài gần 10km nối các dãy núi | Đắp đất cao 5-6m kết hợp trồng lũy tre gai dày đặc | Tuyến phòng ngự từ xa chống lũ lụt và ngăn chặn kỵ binh |
| Đàn tế Nam Giao | Sườn núi Đốn Sơn phía đông nam cách thành 2,5km | Kiến trúc 5 tầng nền giật cấp xây bằng đá phiến, đá phấn đỏ vàng | Không gian vua nhà Hồ cử hành đại lễ tế Trời Đất cầu quốc thái dân an |
Hệ thống đàn tế và dấu tích khảo cổ tại Thành Nhà Hồ
Không chỉ là một pháo đài quân sự bằng đá lạnh lùng, quần thể di sản Thành Nhà Hồ còn bao hàm một hệ thống kiến trúc cung điện, thái miếu, đàn tế và công xưởng khai thác đá vô cùng phong phú. Những cuộc khai quật khảo cổ học liên tục trong hai thập niên qua đã dần hé lộ diện mạo tráng lệ của một kinh đô từng tồn tại rực rỡ dưới lòng đất Vĩnh Lộc.
Không gian nghi lễ tại đàn tế Nam Giao
Nằm cách cổng Nam Hoàng thành khoảng 2,5 ki-lô-mét về phía đông nam, dưới chân núi Đốn Sơn (xã Vĩnh Thành và thị trấn Vĩnh Lộc) là khu di tích đàn tế Nam Giao Hồ triều. Theo ghi chép trong bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư, vào tháng Tám năm Nhâm Ngọ (1402), vua Hồ Hán Thương đã cho khởi dựng đàn tế Nam Giao tại Đốn Sơn để cử hành đại lễ tế Trời Đất (lễ Giao), khẳng định tính chính thống của triều đại Đại Ngu và cầu cho mưa thuận gió hòa, muôn dân an lạc.
Kết quả khai quật khảo cổ học trên diện tích hơn 18.000 mét vuông cho thấy đàn tế Nam Giao Tây Đô là đàn tế cổ còn giữ được mặt bằng kiến trúc nguyên trạng nhất tại Việt Nam hiện nay. Toàn bộ đàn tế được quy hoạch tựa lưng vào ngọn núi Đún theo thế tay ngai, mặt hướng về phía nam với năm tầng nền giật cấp cao dần từ chân núi lên đỉnh đàn theo triết lý Trời tròn Đất vuông (Thiên viên Địa phương). Trung tâm tầng đàn cao nhất là Viên Đàn (đàn tròn đường kính 11,5 mét) nằm chính giữa Phương Đàn (đàn vuông cạnh 21 mét) được xây kè bằng đá xanh và đá phấn màu đỏ son, vàng nhạt. Trong khu vực đàn tế, các nhà khảo cổ còn phát hiện giếng Ngự Dục rộng 10 mét có bậc đá đi xuống cùng hàng ngàn hiện vật đất nung trang trí hình rồng, phượng, lá đề mang phong cách nghệ thuật đặc trưng thời Trần - Hồ.
Công xưởng đá An Tôn và cổ vật lòng đất
Câu hỏi lớn nhất về nguồn gốc hàng vạn phiến đá khổng lồ xây thành đã được giải đáp thỏa đáng khi các nhà khoa học phát hiện công xưởng khai thác đá cổ tại dãy núi An Tôn (cách tường thành phía bắc chỉ khoảng 2 ki-lô-mét). Tại sườn núi An Tôn thuộc xã Vĩnh Yên, hàng chục phiến đá vôi lớn đã được đẽo gọt vuông vức thành phẩm hoặc đang chế tác dở dang vẫn nằm rải rác trên diện tích hơn 15 héc-ta. Dấu vết các lỗ đục nêm sắt hình chữ nhật và rãnh tách đá theo thớ trầm tích cho thấy người xưa đã dùng kỹ thuật đóng nêm gỗ ngâm nước nở ra kết hợp đục sắt thủ công, sau đó vận chuyển đá xuống chân núi bằng hệ thống con lăn gỗ, bàn trượt trên đường đất sét nhão và bè mảng theo đường thủy.
Bên trong lòng Hoàng thành, các hố khai quật tại khu vực Chính điện, Đông Thái Miếu, Tây Thái Miếu và đường Hoàng Gia đã làm xuất lộ những chân tảng đá xanh kích thước lớn cùng đôi rồng đá thềm điện chạm khắc tinh xảo dài tới 3,8 mét. Đặc biệt, lòng đất Tây Đô còn lưu giữ hàng vạn viên đạn đá hình cầu (đường kính từ 5 đến 15 cm), mũi tên đồng, giáo sắt cùng gạch in chữ Hán ghi rõ tên các địa phương khắp Đại Việt tham gia cung ứng vật liệu xây dựng kinh đô. Cũng chính trên mảnh đất giàu truyền thống này, vào cuối thế kỷ XIX, chí sĩ yêu nước Tống Duy Tân đã phất cờ lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh Vĩnh Lộc trong phong trào Cần Vương, tiếp nối hào khí quật cường của vùng đất cổ Tây Đô.
Giá trị nổi bật toàn cầu và công tác bảo tồn Thành Nhà Hồ
Với những giá trị độc nhất vô nhị về lịch sử, kiến trúc và khảo cổ học, Thành Nhà Hồ đã vượt qua biên giới quốc gia để trở thành tài sản văn hóa chung của nhân loại. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại huyện Vĩnh Lộc hiện đang được triển khai đồng bộ theo các chuẩn mực quốc tế khắt khe.
Hai tiêu chí ghi danh Di sản Thế giới UNESCO
Ngày 27 tháng 6 năm 2011, tại kỳ họp lần thứ 35 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức tại thủ đô Paris (Cộng hòa Pháp), quần thể di tích Thành Nhà Hồ (với vùng lõi rộng 155,5 héc-ta và vùng đệm rộng 5.078,5 héc-ta) đã chính thức được vinh danh là Di sản Văn hóa Thế giới UNESCO. Hồ sơ di sản được thông qua dựa trên hai tiêu chí nổi bật toàn cầu là tiêu chí (ii) và tiêu chí (iv) của Công ước Di sản Thế giới năm 1972.
Theo đánh giá của Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS), ở tiêu chí (ii), di sản thể hiện sự giao thoa và tiếp biến mạnh mẽ các giá trị tư tưởng Nho giáo cùng nghệ thuật quy hoạch đô thị phong thủy Đông Á vào cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV, đồng thời được bản địa hóa sâu sắc theo địa hình tự nhiên và kỹ thuật truyền thống Đại Việt. Ở tiêu chí (iv), đây là ví dụ kiệt xuất và duy nhất còn tồn tại ở khu vực Đông Nam Á về một tòa kinh đô đế chế được xây dựng bằng các khối đá vôi kích thước lớn ghép khít không chất kết dính, phản ánh bước đột phá về kỹ thuật xây dựng và tổ chức nhân lực quy mô quốc gia.
Nỗ lực khảo cổ và giữ gìn cảnh quan cổ đô
Ngay sau khi được ghi danh, tỉnh Thanh Hóa cùng Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ đã thực hiện quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với bảo vệ cảnh quan sinh thái nông nghiệp vùng đệm Vĩnh Lộc. Các dự án gia cố chống sạt lở tường thành đá phía Bắc và Đông Bắc, chỉnh trang hệ thống thoát nước Hào thành, bảo tồn tại chỗ mỏ đá cổ An Tôn và phục dựng không gian trưng bày ngoài trời đã giúp di sản giữ vững tính chân xác và toàn vẹn. Bên cạnh di sản kiến trúc đá, vùng đất Vĩnh Lộc quanh chân thành còn lưu giữ bản sắc văn hóa bản địa phong phú, nổi bật là nguồn dược liệu tiến vua quý hiếm sâm Báo Vĩnh Lộc mọc tự nhiên trên sườn núi đá vôi Đốn Sơn và núi Báo.
Những giá trị cốt lõi làm nên vị thế trường tồn của quần thể di sản đá vôi Tây Đô có thể tóm lược qua các phương diện trọng tâm sau
- Giá trị kiến trúc đá khối độc bản: Là tòa thành duy nhất tại Việt Nam và hiếm hoi trên thế giới được lắp ghép từ những phiến đá vôi xanh nặng từ 10 đến 26 tấn hoàn toàn bằng kỹ thuật cơ học tự chèn khít, không dùng vữa kết dính.
- Giá trị quy hoạch cảnh quan quân sự: Kết hợp nhuần nhuyễn ba vòng phòng thủ nhân tạo (Hoàng thành, Hào thành, La Thành) với hệ thống núi đá vôi và hai dòng sông lớn (sông Mã, sông Bưởi) tạo thành chỉnh thể sơn - thủy hữu tình.
- Giá trị khảo cổ học lòng đất nguyên vẹn: Bảo lưu tầng văn hóa thế kỷ XIV - XV gần như chưa bị đô thị hóa hiện đại xâm phạm, bao gồm Đàn tế Nam Giao nguyên trạng nhất Việt Nam, đường Hoàng Gia và mỏ đá cổ An Tôn.
- Giá trị lịch sử và cải cách văn hóa: Phản ánh giai đoạn lịch sử đầy biến động nhưng giàu tinh thần tự chủ và tư duy đổi mới trên nhiều lĩnh vực của dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV.
Trải qua hơn sáu thế kỷ biến thiên của lịch sử, Thành Nhà Hồ vẫn hiên ngang giữa đất trời Vĩnh Lộc như một bản anh hùng ca bằng đá khắc ghi trí tuệ, sức sáng tạo và bàn tay lao động phi thường của tổ tiên. Trong tiến trình số hóa và gìn giữ kho tàng văn hiến xứ Thanh, chuyên trang Thanh Hóa NSSC đóng vai trò là cổng thông tin bách khoa tin cậy, đồng hành cùng cộng đồng trong việc lan tỏa các giá trị di sản quê hương ra thế giới.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thanh Hóa.
Bài liên quan
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông - Vẻ đẹp đại ngàn nơi miền Tây xứ Thanh
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông trải rộng hơn 17.600 ha tại Bá Thước và Quan Hóa với rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, ruộng bậc thang cùng cọn nước cổ truyền.
Bãi biển Hải Tiến - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi dải bờ cát dài xứ Thanh
Bãi biển Hải Tiến trải dài 12 km qua vùng ven biển huyện Hoằng Hóa với bờ cát thoải mịn, rừng phi lao xanh ngát và quần thể di tích văn hóa tâm linh cổ kính.
Bãi biển Sầm Sơn - Tuyệt tác danh thắng sơn hải giao hòa của xứ Thanh
Trải dài dưới chân núi Trường Lệ, bãi biển Sầm Sơn hội tụ bờ cát thoai thoải, sóng biển khoáng đạt cùng quần thể di tích đền Độc Cước và hòn Trống Mái kỳ thú.



