Khu di tích lịch sử Lam Kinh - Dấu ấn kinh đô thứ hai triều Hậu Lê
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Ẩn mình giữa những cánh rừng lim xanh thẫm bên bờ bắc dòng sông Chu thuộc địa bàn huyện Thọ Xuân và huyện Ngọc Lặc, khu di tích lịch sử Lam Kinh mở ra không gian trầm mặc của vùng đất thang mộc từng chứng kiến bước ngoặt vĩ đại của dân tộc Đại Việt đầu thế kỷ XV. Không mang dáng dấp phồn hoa đô hội nơi kinh kỳ, chốn sơn lăng tĩnh lặng này được kiến tạo theo thế đất tựa sơn đạp thủy chuẩn mực để phụng thờ tổ tiên và an táng các bậc minh quân.
Địa thế phong thủy và cội nguồn khu di tích lịch sử Lam Kinh
Sự ra đời của khu di tích lịch sử Lam Kinh gắn liền với mạch nguồn địa chính trị và truyền thống giữ nước kiên cường của vùng đất cổ xứ Thanh. Từ một miền sơn cước hiếu học và thượng võ bên tả ngạn sông Lương, vùng đất Lam Sơn đã trở thành cái nôi nuôi dưỡng ý chí độc lập, trước khi được quy hoạch thành kinh đô thứ hai của quốc gia Đại Việt dưới thời thịnh trị Lê sơ.
Địa thế phong thủy tựa núi Dầu nhìn sông Chu
Tọa lạc cách trung tâm thành phố Thanh Hóa khoảng 50 km về phía tây bắc, không gian quy hoạch tổng thể của vùng đất Lam Kinh trải rộng trên diện tích khoảng 200 ha thuộc địa giới thị trấn Lam Sơn, xã Xuân Lam (huyện Thọ Xuân) và xã Kiên Thọ (huyện Ngọc Lặc). Dưới góc nhìn địa lý cổ truyền phương Đông, vùng đất này hội tụ đầy đủ các yếu tố phong thủy đắc địa của một chốn đế đô tâm linh. Phía bắc quần thể lấy núi Dầu (còn gọi là núi Du Sơn) làm thế huyền vũ che chắn vững chãi; phía nam nhìn thẳng ra núi Chúa (núi Hương) đóng vai trò tiền án cùng dòng sông Chu (sông Lương) uốn lượn như dải lụa lớn làm minh đường tụ thủy.
Bao bọc hai bên tả hữu của trung tâm hoàng thành là dãy núi Phú Lâm ở phía đông làm tả thanh long và dãy núi Hương Đà cùng núi Hàm Rồng ở phía tây làm hữu bạch hổ. Sự giao thoa giữa địa hình đồi gò bán sơn địa với thung lũng phù sa cổ sông Chu đã tạo nên một tiểu khí hậu ôn hòa, quanh năm cây cối xanh tươi. Chính mạch đất hội tụ linh khí núi sông này đã được tổ tiên họ Lê lựa chọn làm nơi định cư lâu đời, đặt nền móng cho sự xuất hiện của những bậc hào kiệt làm rạng danh lịch sử dân tộc.
Hành trình từ căn cứ kháng chiến đến Tây Kinh
Vào đầu thế kỷ XV, trước ách đô hộ hà khắc, vùng núi rừng hiểm trở Lam Sơn trở thành điểm hội tụ của các hào kiệt bốn phương. Tháng hai năm Bính Thân (1416), tại sườn núi Pù Rinh, người anh hùng Lê Lợi cùng mười tám vị tâm phúc đã tổ chức Hội thề Lũng Nhai năm 1416, dâng lễ tế trời đất và kết nghĩa sinh tử một lòng cứu nước. Ngọn lửa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng lên từ mùa xuân năm Mậu Tuất (1418), trải qua mười năm nằm gai nếm mật để đi tới thắng lợi hoàn toàn vào cuối năm 1427, mở ra kỷ nguyên thái bình độc lập cho quốc gia Đại Việt.
Mùa xuân năm Mậu Thân (1428), sau khi lên ngôi Hoàng đế tại Đông Kinh tức Hoàng thành Thăng Long và công bố áng thiên cổ hùng văn Bình Ngô đại cáo do danh thần Nguyễn Trãi soạn thảo với tư tưởng lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo, vua Lê Thái Tổ đã quyết định tôn vinh quê hương bản quán. Triều đình cho khởi dựng kinh đô thứ hai tại quê tổ vào năm Thuận Thiên thứ ba (1430) và đặt tên là Lam Kinh, còn gọi là Tây Kinh. Suốt hơn ba thế kỷ tồn tại của vương triều Hậu Lê, nơi đây giữ vị thế là thánh địa tâm linh tối cao để các vị hoàng đế cùng bá quan văn võ định kỳ hành hương về bái yết sơn lăng.
Quy hoạch tổng thể và kiến trúc khu di tích lịch sử Lam Kinh
Khác với thiết chế thành lũy quân sự kiên cố nơi kinh sư, kiến trúc tổng thể của khu di tích lịch sử Lam Kinh được thiết kế hài hòa tuyệt đối với cảnh quan rừng tự nhiên, lấy trục thần đạo Bắc - Nam làm xương sống kết nối các lớp không gian nghi lễ. Từ dòng thủy đạo uốn lượn phía trước cho tới khu cung điện và thái miếu phía sau, mỗi công trình đều phản ánh trình độ quy hoạch cung đình tinh tế của kiến trúc sư thời Lê sơ.
Trục thần đạo từ sông Ngọc cầu Bạch vào Ngọ Môn
Hành trình bước vào không gian nội thành bắt đầu từ dòng sông Ngọc cầu Bạch nằm ở phía nam khu hoàng thành. Dòng sông Ngọc (Ngọc Thủy) là con suối tự nhiên phát nguồn từ sườn núi Dầu, được người xưa khơi dòng uốn lượn mềm mại như cánh cung ôm lấy mặt trước khu điện miếu. Nước sông quanh năm trong vắt chảy qua lớp sỏi cuội dưới đáy, vừa đóng vai trò đường hào tự nhiên bảo vệ nội điện, vừa điều hòa độ ẩm và tạo cảnh quan thanh tịnh cho chốn tôn nghiêm.
Vắt ngang qua dòng sông Ngọc trên trục chính đạo là cầu Bạch (còn gọi là Tiên Loan Kiều) được kiến tạo theo dáng vòm cuốn cánh cung, mặt cầu lát đá xanh thanh thoát. Qua khỏi cầu Bạch khoảng năm mươi mét về phía bắc là giếng cổ Lam Kinh nằm bên tả ngạn với bờ kè đá ong kiên cố và làn nước mát lành. Tiếp nối trục thần đạo là nghi môn ngoại và tòa Ngọ Môn uy nghi gồm ba gian mở ba lối đi (trung môn dành riêng cho bậc đế vương, hai cổng tả hữu dành cho quan lại hầu cận), dựng trên nền đá xanh cao ráo cùng hệ mái ngói mũi hài cong vút.

Hình 1 - Không gian kiến trúc gỗ lim truyền thống và sân Rồng bề thế tại trung tâm Lam Kinh
Kết cấu Chính điện Lam Kinh và chín tòa Thái Miếu
Vượt qua cổng Ngọ Môn là khoảng sân Rồng (sân chầu) rộng hơn 3.500 mét vuông lát gạch đất nung vuông vức, dẫn thẳng tới khu Chính điện Lam Kinh tọa lạc ở vị trí trung tâm hoàng thành. Đây là tổ hợp kiến trúc gỗ lim lớn nhất của di tích, được dựng trên nền đài cao 1,8 mét so với mặt sân chầu, diện tích mặt bằng lên tới hơn 1.640 mét vuông theo bố cục hình chữ Công (工) truyền thống. Khu chính điện bao gồm ba tòa điện lớn nối liền nhau: Tiền điện Quang Đức (nơi ban bố sắc chỉ), Trung điện Sùng Hiếu (không gian hành lễ trung tâm) và Hậu điện Diên Khánh (nơi an vị long sàng cùng pháp khí hoàng gia).
Điểm nhấn nghệ thuật đặc sắc nhất của khu chính điện nằm ở ba bộ bậc thềm rồng đá (Cửu trùng đài) dẫn từ sân chầu lên Tiền điện Quang Đức và từ Trung điện sang Hậu điện. Các phiến đá xanh nguyên khối được nghệ nhân thế kỷ XV chạm khắc hình tượng rồng năm móng uốn lượn mềm mại giữa những dải mây lửa và sóng nước. Bên trong lòng điện, hệ thống 138 chân tảng đá xanh cùng hàng cột gỗ lim cổ thụ nâng đỡ bộ vì kèo chồng rường giá chiêng chạm trổ tứ linh tinh xảo. Ngay phía sau Hậu điện Diên Khánh là chín tòa Thái Miếu xếp thành hình cánh cung ôm lấy chính điện, nơi phụng thờ bài vị của các vị hoàng đế và hoàng thái hậu nhà Lê sơ.
| Hạng mục công trình | Vị trí trong quy hoạch | Quy mô và cấu trúc kỹ thuật | Chức năng lịch sử và văn hóa |
| --- | --- | --- | --- |
| Sông Ngọc và cầu Bạch | Phía nam ngoài cổng Ngọ Môn | Thủy đạo tự nhiên uốn hình cánh cung kết hợp cầu vòm đá xanh Tiên Loan Kiều | Minh đường tụ thủy, phân tách không gian trần tục với thánh địa |
| Ngọ Môn và sân Rồng | Trục trung tâm dẫn vào nội điện | Cổng 3 gian gỗ lim mái đao cong; sân chầu rộng hơn 3.500 m2 lát gạch | Cổng nghi lễ hoàng gia và không gian bá quan văn võ chầu hầu |
| Chính điện Lam Kinh | Trung tâm khu nội thành | Mặt bằng chữ Công rộng 1.640 m2 gồm 3 tòa Quang Đức, Sùng Hiếu, Diên Khánh | Nơi các vua Lê ngự trị và cử hành đại lễ bái yết tổ tiên |
| Chín tòa Thái Miếu | Phía bắc sau lưng Chính điện | Dãy 9 tòa miếu gỗ nối tiếp nhau theo thế vòng cung dưới chân núi Dầu | Nơi đặt khám thờ, bài vị các vị vua và hoàng hậu triều Lê sơ |
| Quần thể lăng mộ và bi ký | Rải rác trong rừng lim quanh điện | Gồm Vĩnh Lăng, Hựu Lăng, Chiêu Lăng, Dụ Lăng, Kính Lăng và nhà bia đá | Khu an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu và lưu giữ sử liệu |
Hệ thống lăng tẩm và bi ký khu di tích lịch sử Lam Kinh
Bên cạnh khu cung điện nguy nga, giá trị khảo cổ và mỹ thuật vô giá của khu di tích lịch sử Lam Kinh còn được khẳng định qua hệ thống sơn lăng cùng những tấm bia đá nguyên khối gần sáu trăm năm tuổi. Nằm ẩn mình dưới tán rừng lim cổ thụ hàng trăm năm tuổi, các khu lăng mộ và nhà bia tại đây là bảo tàng sống động về nghệ thuật điêu khắc đá thời Lê sơ giai đoạn hưng thịnh nhất.
Không gian Vĩnh Lăng và hàng tượng đá chầu hầu
Nằm cách khu điện miếu khoảng năm trăm mét về phía tây nam là Vĩnh Lăng, nơi an nghỉ của Đức Thái Tổ Cao Hoàng Đế Lê Lợi sau khi băng hà vào năm Quý Sửu (1433). Toàn bộ khu lăng được quy hoạch trên một dải đất bằng phẳng rộng rãi, lưng tựa vào núi Dầu, mặt nhìn thẳng về hướng nam đón nhận sinh khí từ núi Chúa. Tuân theo di huấn đề cao sự giản dị và tiết kiệm sức dân của vị hoàng đế khai quốc, nấm mộ tại Vĩnh Lăng được đắp bằng đất lẫn đá dăm theo khối hình lập phương cao hơn hai mét, cạnh đáy rộng hơn bốn mét, hoàn toàn không xây lầu gác đồ sộ bên trên.
Trước khoảng sân chầu dẫn vào mộ phần là hai hàng tượng quan hầu và linh thú bằng đá xanh nguyên khối đứng đối xứng qua đường thần đạo để canh giấc ngàn thu cho nhà vua. Mỗi bên gồm một tượng quan hầu mặc triều phục chắp tay cung kính, tiếp đến là bốn cặp linh thú trấn trạch gồm nghê đá, ngựa đá, tê giác đá và hổ đá mang đường nét khỏe khoắn, đôn hậu. Cùng với Vĩnh Lăng, quần thể sơn lăng tại đây còn quy tụ Hựu Lăng của vua Lê Thái Tông, Dụ Lăng của vua Lê Hiến Tông, Kính Lăng của vua Lê Túc Tông, Mục Lăng của Hoàng thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần và đặc biệt là Chiêu Lăng của vua Lê Thánh Tông, vị hoàng đế đưa quốc gia Đại Việt đạt tới đỉnh cao văn hiến thế kỷ XV.
Hệ thống bi ký Bảo vật Quốc gia giữa rừng cổ thụ
Giá trị sử liệu và nghệ thuật chạm khắc đỉnh cao tại khu di tích được kết tinh trọn vẹn trên năm tấm bia đá cổ gắn liền với danh hiệu Di tích Quốc gia đặc biệt và hệ thống Bảo vật Quốc gia quý hiếm. Tiêu biểu và cổ xưa nhất là bia Vĩnh Lăng Lam Kinh dựng năm Thuận Thiên thứ sáu (1433), đặt cách lăng vua Lê Thái Tổ khoảng ba trăm mét về phía tây nam. Tấm bia được chế tác từ khối đá trầm tích biển nguyên khối cao 2,79 mét, rộng 1,94 mét, dày 0,27 mét, đặt trang trọng trên lưng một cụ rùa đá dài 3,46 mét, rộng 1,94 mét có trọng lượng lên tới khoảng 18 tấn.
Văn bia Vĩnh Lăng do danh nho Nguyễn Trãi phụng soạn và quan Hàn lâm viện Đợi chế Vũ Văn Phỉ viết chữ chân phương, khắc họa trọn vẹn thân thế, đức độ khoan nhân cùng sự nghiệp bình định thiên hạ của vua Lê Thái Tổ. Bên cạnh bia Vĩnh Lăng, khu di tích còn bảo tồn nguyên vẹn bốn tấm bia Bảo vật Quốc gia khác gồm bia Khôn Nguyên Chí Đức Chi Bi (1443) ghi công đức Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao, bia Chiêu Lăng (1498) ca ngợi thành tựu trị quốc của vua Lê Thánh Tông, bia Dụ Lăng (1504) của vua Lê Hiến Tông và bia Kính Lăng (1505) của vua Lê Túc Tông. Sự biến chuyển tinh tế của họa tiết rồng yên ngựa, hoa cúc dây, mây lửa trên trán bia và diềm bia phản ánh sinh động mỹ thuật điêu khắc đá Đại Việt thế kỷ XV.
Giá trị văn hóa và bảo tồn khu di tích lịch sử Lam Kinh
Trải qua gần sáu thế kỷ biến thiên của lịch sử, khu di tích lịch sử Lam Kinh không chỉ là chứng nhân vật chất của một vương triều hưng thịnh mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh sống động của cộng đồng cư dân xứ Thanh. Sự hòa quyện giữa di sản kiến trúc, hệ sinh thái rừng đặc dụng và các lễ thức truyền thống đã tạo nên sức sống bền bỉ cho vùng đất cố đô.
Không gian lễ hội tưởng niệm và diễn xướng cổ truyền
Hằng năm, cứ vào các ngày 21 và 22 tháng Tám âm lịch (ngày giỗ Đức Thái Tổ Cao Hoàng Đế), nhân dân khắp mọi miền đất nước lại tề tựu về vùng đất Thọ Xuân để tham dự lễ hội Lam Kinh, một Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia mang đậm đạo lý uống nước nhớ nguồn. Phần lễ được cử hành trang trọng tại sân Rồng và khu Chính điện theo đúng nghi thức cung đình cổ truyền với đoàn rước kiệu long đình từ đền thờ vua Lê Thái Tổ và khu thái miếu, kết hợp nghi thức đọc chúc văn tưởng niệm công đức các bậc tiền nhân và nghĩa sĩ Lam Sơn.
Ngay sau phần nghi lễ trang nghiêm là không gian hội dân gian đặc sắc, nổi bật nhất là màn trình diễn tổ hợp trò diễn Xuân Phả gồm năm điệu múa cổ (Hoa Lang, Tú Huần, Ai Lao, Ngô Quốc, Xiêm Thành) tái hiện cảnh các sứ đoàn lân bang mang lễ vật đến chúc mừng nền thái bình thịnh trị của quốc gia Đại Việt. Bên cạnh đó, vùng đất Lam Sơn - Thọ Xuân quanh khu di tích còn lưu giữ truyền thống văn hóa sản vật cung tiến lâu đời, nơi những thức quà nức tiếng của cư dân địa phương như bưởi Luận Văn Thọ Xuân với sắc vỏ đỏ son may mắn hay thức bánh gai Tứ Trụ dẻo thơm hương lá gai mật mía luôn hiện diện trang trọng trên mâm lễ dâng cúng tiên đế.
Công tác khảo cổ trùng tu Di tích Quốc gia đặc biệt
Năm 1962, quần thể di tích Lam Kinh sớm được Nhà nước xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia, và đến tháng 9 năm 2012 chính thức được Thủ tướng Chính phủ trao bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt. Trải qua nhiều đợt khai quật khảo cổ học quy mô lớn từ năm 1994 đến nay, các nhà khoa học đã xác định chính xác vị trí các lớp nền móng kiến trúc cổ, hệ thống chân tảng đá, gạch ngói men hoàng lưu ly, thanh lưu ly cùng hàng vạn mảnh gốm sứ ngự dụng thời Lê sơ. Trên cơ sở hồ sơ khảo cổ học chuẩn xác, công tác bảo tồn và phục hồi các hạng mục Ngọ Môn, Chính điện, Thái Miếu đã được thực hiện cẩn trọng theo đúng kỹ thuật mộng gỗ truyền thống.
Cùng với kiến trúc cổ, khu rừng đặc dụng Lam Kinh rộng hơn một trăm héc-ta bao quanh di tích cũng được bảo vệ nghiêm ngặt như một lá phổi sinh thái gắn liền với những huyền tích kỳ thú, từ cây ổi cười bên Vĩnh Lăng, cây đa thị hàng trăm năm tuổi ôm quyện vào nhau cho đến cây lim xanh cổ thụ từng hiến gỗ dựng lại chính điện. Những giá trị cốt lõi làm nên tầm vóc độc bản của quần thể di sản này bao gồm
- Giá trị lịch sử và tư tưởng nhân nghĩa: Khẳng định cội nguồn thắng lợi của cuộc khởi nghĩa giữ nước thế kỷ XV và khát vọng hòa bình, khoan thư sức dân của vương triều Lê sơ.
- Giá trị quy hoạch và kiến trúc gỗ cổ truyền: Bảo lưu mô hình thành điện sơn lăng kết hợp hài hòa giữa địa thế phong thủy tự nhiên (núi Dầu, sông Ngọc, sông Chu) với kỹ thuật dựng điện chữ Công quy mô lớn.
- Giá trị mỹ thuật điêu khắc đá thế kỷ XV: Quy tụ quần thể tượng đá lăng mộ và năm tấm bia đá Bảo vật Quốc gia có giá trị sử liệu, thư pháp và trang trí mỹ thuật độc nhất vô nhị tại Việt Nam.
- Giá trị sinh thái và văn hóa phi vật thể: Gìn giữ hệ sinh thái rừng lim cổ thụ nguyên sinh hòa quyện cùng không gian lễ hội truyền thống và nghệ thuật diễn xướng cung đình cổ.
Hội tụ chiều sâu lịch sử hào hùng, nghệ thuật kiến trúc cung đình chuẩn mực cùng cảnh quan thiên nhiên thanh tịnh, khu di tích lịch sử Lam Kinh xứng đáng là biểu tượng văn hiến bất diệt của vùng đất xứ Thanh và cả dân tộc Việt Nam. Trên hành trình số hóa và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Thanh Hóa NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện, giúp độc giả tra cứu sâu sắc cội nguồn lịch sử và bản sắc truyền thống của quê hương.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thanh Hóa.
Bài liên quan
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông - Vẻ đẹp đại ngàn nơi miền Tây xứ Thanh
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông trải rộng hơn 17.600 ha tại Bá Thước và Quan Hóa với rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, ruộng bậc thang cùng cọn nước cổ truyền.
Bãi biển Hải Tiến - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi dải bờ cát dài xứ Thanh
Bãi biển Hải Tiến trải dài 12 km qua vùng ven biển huyện Hoằng Hóa với bờ cát thoải mịn, rừng phi lao xanh ngát và quần thể di tích văn hóa tâm linh cổ kính.
Bãi biển Sầm Sơn - Tuyệt tác danh thắng sơn hải giao hòa của xứ Thanh
Trải dài dưới chân núi Trường Lệ, bãi biển Sầm Sơn hội tụ bờ cát thoai thoải, sóng biển khoáng đạt cùng quần thể di tích đền Độc Cước và hòn Trống Mái kỳ thú.



