Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn - Hồn quê xứ Thanh dệt khúc ca ân tình

Nằm bên cửa biển đón từng ngọn gió mặn mòi, làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn là niềm tự hào sâu sắc của người dân Thanh Hóa, nơi những sợi cói dẻo dai được bàn tay tài hoa của người phụ nữ dệt nên những đôi chiếu hoa rực rỡ thủy chung đi vào thơ ca dân tộc.

NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Nghệ nhân phụ nữ ngồi dệt chiếu bên khung cửi và những bó sợi cói nhuộm màu rực rỡ làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn

Từ bao đời nay, câu ca dao truyền tụng về sự tài hoa của những người thợ thủ công đã khắc sâu tên tuổi vùng đất ven biển phía bắc xứ Thanh vào tâm thức muôn người. Đến với làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn, du khách sẽ bắt gặp một không gian đậm chất thanh bình của những cánh đồng cói xanh mướt, sân phơi đỏ rực sắc màu và tiếng dập go rộn rã sớm chiều của những người bà, người mẹ tảo tần.

Cội nguồn lịch sử của làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn

Vùng đất duyên hải Nga Sơn nằm nép mình bên dãy núi đá Tam Điệp hùng vĩ và bờ biển vịnh Bắc Bộ lộng gió, nơi sông Lèn và sông Càn bồi đắp nên những dải đồng bằng màu mỡ. Tại đây, làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn đã hình thành và phát triển qua hàng trăm năm, trở thành cái nôi của nghề dệt chiếu truyền thống nức tiếng gần xa.

Huyền tích bãi bồi và sự hình thành nghề dệt

Lịch sử khai khẩn vùng đất Nga Sơn gắn liền với quá trình quai đê lấn biển gian lao của các bậc tiền nhân từ nhiều thế kỷ trước. Khi phù sa biển kết hợp cùng dòng nước ngọt của các nhánh sông Mã bồi lắng thành những doi cát bồi pha mặn, loài cây cói hoang dại đã bén rễ và sinh sôi nảy nở mạnh mẽ. Nhận thấy thân cói dẻo dai và óng ả, tổ tiên người dân nơi đây đã mày mò sáng tạo nên khung cửi dệt chiếu, biến loài cỏ hoang ven bờ thành vật phẩm thiết yếu phục vụ đời sống gia đình.

Trải qua nhiều thế hệ nối tiếp, kỹ nghệ dệt chiếu lan tỏa khắp các xã ven đê như Nga Thanh, Nga Liên, Nga Tiến, Tân Tiến, tạo nên một vùng đất trù phú với thương hiệu chiếu cói Nga Sơn đi vào câu ca dao bất hủ của dân tộc. Bức tranh lao động nhộn nhịp ấy đã hòa quyện cùng huyền thoại Mai An Tiêm khai phá đảo hoang thuở hồng hoang, tạo nên chiều sâu trầm tích văn hóa đặc biệt cho vùng đất cửa biển.

Chiếu cói trong nếp sống gia đình và phong tục cưới hỏi

Trong nếp sống cổ truyền của người Việt, manh chiếu cói không chỉ đơn thuần là đồ dùng sinh hoạt để nằm ngủ, ngồi tiếp khách hay đón lễ tết, mà còn là biểu tượng thiêng liêng của sự sum vầy và tổ ấm hạnh phúc. Một đôi chiếu hoa Nga Sơn mới tinh thơm mùi nắng gió luôn là lễ vật không thể thiếu trong sính lễ cưới hỏi của các đôi uyên ương, biểu trưng cho lời chúc trăm năm hòa hợp và nghĩa tình keo sơn gắn bó.

Mỗi khi đón năm mới, các gia đình đều chọn mua những đôi chiếu hoa rực rỡ in hình chữ Thọ, đôi chim công hay cành mai sum vầy để trải lên phản gỗ trang trọng giữa gian nhà. Hơi ấm của chiếu cói mùa đông, sự mát mẻ thông thoáng vào mùa hè đã nuôi dưỡng tâm hồn của bao thế hệ con người xứ Thanh từ thuở nằm nôi cho đến lúc trưởng thành.

Nguồn sợi cói tự nhiên tại làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn

Chất lượng vượt trội làm nên danh tiếng trường tồn của sản phẩm bắt nguồn từ chính thổ nhưỡng độc nhất vô nhị của vùng đất phù sa pha mặn ven biển Nga Sơn, nơi cây cói được thiên nhiên tôi luyện bằng sự dẻo dai và bền bỉ phi thường.

Phù sa cửa biển và đặc tính dẻo dai của cây cói

Cây cói Nga Sơn thuộc họ cói lác, sinh trưởng lý tưởng trên các bãi bồi phù sa định kỳ chịu ảnh hưởng của thủy triều nước lợ. Nhờ sự giao thoa hoàn hảo giữa dòng nước ngọt giàu khoáng chất của sông Mã và độ mặn vừa phải của nước biển, sợi cói bãi bồi ven biển nơi đây có đường kính nhỏ, thân tròn đều, thành sợi dày và ruột cói xốp trắng mịn màng.

So với cói trồng ở những vùng nước ngọt thuần túy, sợi cói Nga Sơn có độ co giãn và đàn hồi tuyệt vời, khi uốn cong không hề bị gãy dập, bề mặt nhẵn bóng và ít hút ẩm ẩm mốc. Chính đặc tính sinh học ưu việt này đã mang lại cho những manh chiếu độ dai chắc bền lâu, càng dùng lâu ngày sợi cói càng lên nước bóng vàng như hổ phách.

Kỹ thuật thu hoạch và phơi cói giòn nắng biển

Quy trình thu hoạch cói diễn ra theo thời vụ nghiêm ngặt, thường vào hai vụ chính trong năm là vụ chiêm tháng năm và vụ mùa tháng mười. Người nông dân phải thức dậy từ lúc trời còn tờ mờ sáng để ra đồng cắt cói, dùng liềm chuyên dụng gặt sát gốc cây để lấy trọn chiều dài của thân cói. Cói sau khi cắt được rũ sạch bùn đất, phân loại kỹ càng theo từng kích thước dài ngắn khác nhau từ một mét sáu đến hơn hai mét.

Cói tươi sau đó được dùng máy chẻ hoặc dao chẻ thủ công tách đôi dọc theo thân sợi rồi đem trải đều trên các triền đê, bờ ruộng và sân gạch để phơi khô. Dưới cái nắng gắt và gió biển hanh hao, người thợ phải liên tục trở cói từ ba đến bốn nắng giòn cho đến khi sợi cói khô kiệt, chuyển từ màu xanh lục sang màu trắng ngà thanh khiết. Công đoạn phơi nắng tự nhiên này giúp loại bỏ hoàn toàn độ ẩm dư thừa, bảo đảm sợi cói không bị mối mọt khi lưu kho.

Nghệ thuật nhuộm màu và dệt hoa tại làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn

Nếu công đoạn trồng và phơi cói thể hiện sức lao động bền bỉ ngoài đồng bãi, thì kỹ nghệ nhuộm màu và dệt hoa trên khung cửi lại đòi hỏi sự tinh tế, mắt thẩm mỹ và sự phối hợp nhịp nhàng tuyệt đối của người thợ thủ công.

Bí quyết pha chế phẩm màu truyền thống từ cỏ cây

Để tạo nên những tấm chiếu hoa rực rỡ sắc màu, người thợ làng nghề áp dụng quy trình nhuộm màu tự nhiên từ các loại thảo mộc kết hợp phẩm nhuộm cao cấp. Các gam màu cơ bản như đỏ son, vàng nghệ, xanh lục và tím chàm được đun sôi sùng sục trong những chiếc chảo gang khổng lồ đặt trên bếp lửa rực hồng.

Người dân phơi những bó sợi cói nhuộm màu rực rỡ dưới nắng vàng tại làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn
Người dân phơi những bó sợi cói nhuộm màu rực rỡ dưới nắng vàng tại làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn

Từng bó cói trắng khô ráo được nhúng ngập vào chảo nước màu đang sôi, đảo đều tay trong một khoảng thời gian nhất định để hạt màu ngấm sâu vào tận lõi sợi cói. Sau khi vớt ra, cói màu được giũ sạch nước thừa và đem phơi lại dưới bóng râm thoáng gió để giữ màu sắc luôn tươi tắn, không bị xỉn màu hay phai nhạt dưới tác động của thời tiết ẩm ướt.

Nhịp điệu dập go và sự gắn kết của đôi thợ dệt

Khung dệt chiếu Nga Sơn là loại khung gỗ thủ công truyền thống đặt nằm trên mặt sàn, sử dụng các sợi đay hoặc sợi dù dai chắc để mắc sợi dọc. Công đoạn dệt chiếu bắt buộc phải có hai người thợ phối hợp ăn ý nhịp nhàng: một người ngồi bên hông khung cửi cầm que chao sợi cói qua kẽ sợi dọc, người còn lại ngồi đối diện dùng hai tay cầm go dập mạnh vào lòng dệt.

Hai người thợ thủ công phối hợp nhịp nhàng dệt chiếu hoa trên khung dệt gỗ truyền thống
Hai người thợ thủ công phối hợp nhịp nhàng dệt chiếu hoa trên khung dệt gỗ truyền thống

Người chao cói phải thoăn thoắt lựa chọn từng sợi cói có màu sắc chuẩn xác theo bản vẽ hoa văn trong đầu, trong khi người thợ dập go phải giữ kỹ thuật dập go thủ công thật đều tay và đủ lực để các hàng cói ép chặt vào nhau không một khe hở. Tiếng lách cách của thoi cói hòa cùng tiếng dập cồm cộp tạo nên nhịp điệu lao động rộn ràng, thể hiện sự đồng điệu tuyệt vời giữa đôi bàn tay người thợ.

Quy trình sản xuất các dòng chiếu thủ công được thể hiện chi tiết qua bảng tóm lược kỹ thuật dưới đây:

Công đoạn thủ côngQuy trình thao tác đặc trưngGiá trị thẩm mỹ và độ bền
Thu hoạch và giũ cóiCắt sát gốc khi cói trổ bông, chẻ đôi thân cóiSợi cói đồng đều, loại bỏ tạp chất và thân hỏng
Phơi khô dưới nắngPhơi trên triền đê hoặc sân gạch từ 3 đến 4 nắngSợi cói dẻo dai, giữ được độ bóng sáng tự nhiên
Nhuộm màu thảo mộcNhúng từng bó cói vào nước màu đun sôi kỹMàu sắc tươi sáng, ngấm sâu vào từng thớ sợi
Dệt chiếu trên khungHai người thợ phối hợp chao cói và dập goMắt chiếu khít khao, hoa văn chữ Thọ cân xứng

Sức sống đương đại của làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn

Bước vào kỷ nguyên hội nhập, làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn không chỉ dừng lại ở các sản phẩm chiếu nằm truyền thống mà còn năng động đa dạng hóa mẫu mã, vươn mình trở thành ngành tiểu thủ công nghiệp mũi nhọn của địa phương.

Nhãn hiệu tập thể và sản phẩm thủ công xuất khẩu

Để bảo vệ uy tín và nâng tầm giá trị kinh tế của hạt cói quê hương, chính quyền và nhân dân huyện Nga Sơn đã đăng ký thành công nhãn hiệu tập thể cói Nga Sơn được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận bảo hộ. Đây là đòn bẩy quan trọng giúp sản phẩm khẳng định chỗ đứng vững chắc trước sự cạnh tranh của các loại chiếu công nghiệp ngoại nhập.

Bên cạnh những manh chiếu truyền thống, các cơ sở sản xuất tại Nga Sơn đã sáng tạo ra hàng trăm sản phẩm mỹ nghệ tinh xảo từ sợi cói như giỏ xách, làn cói, thảm trải sàn, đệm ngồi thiền, mũ cói, hộp đựng đồ và đồ lưu niệm du lịch. Những sản phẩm này được người tiêu dùng trong nước ưa chuộng và xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và các nước châu Âu, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng nghìn hộ gia đình.

Bảo tồn di sản và gắn kết tuyến du lịch văn hóa

Sức hút của làng nghề ngày nay còn gắn liền với chiến lược phát triển du lịch sinh thái và trải nghiệm làng quê. Du khách khi về với vùng đất Nga Sơn có thể thong thả ghé thăm không gian văn hóa làng nghề rực rỡ sắc màu, chiêm bái danh thắng thần tiên động Từ Thức Nga Sơn, ngắm nhìn sóng vỗ dập dềnh tại cửa biển Thần Phù Nga Sơn, hòa mình vào không khí trang nghiêm của lễ hội Mai An Tiêm Nga Sơn, hay tìm hiểu trang sử hào hùng của chiến lũy khởi nghĩa Ba Đình Nga Sơn.

Chuyến hành trình khám phá xứ Thanh sẽ càng thêm trọn vẹn khi du khách nhâm nhi chén rượu Nga Sơn Thanh Hóa cay nồng đượm vị nếp nương và thưởng thức món gỏi cá nhệch Nga Sơn thơm lừng cuốn lá sung bản địa. Những thông tin di sản sống động và bổ ích này luôn được cổng kết nối Thanh Hóa NSSC cập nhật liên tục để tôn vinh bản sắc quê hương.

Vượt qua những thăng trầm của thời cuộc, làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn vẫn âm vang tiếng dập go rộn rã như nhịp đập bền bỉ của một vùng văn hóa phù sa trù phú. Những đôi chiếu hoa bền đẹp không chỉ sưởi ấm bao mái nhà êm ấm mà còn là nhịp cầu lưu giữ tinh hoa bản địa để văn hóa xứ Thanh mãi tỏa ngát hương thơm muôn đời.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thanh Hóa

thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thanh Hóa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất