Làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ - Tinh hoa ẩm thực tiến vua trăm năm nơi đất Lam Sơn
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ là không gian văn hóa thủ công truyền thống trứ danh tọa lạc tại làng Thịnh Mỹ, còn gọi là làng Mía, thuộc xã Thọ Diên, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Trải qua gần sáu thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, nơi đây lưu giữ bí quyết chế tác món bánh gai Tứ Trụ đen nhánh, dẻo thơm từng được tôn vinh làm thức quà tiến vua Lam Sơn dưới triều Hậu Lê.
Cội nguồn lịch sử của làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ
Vùng đất Thọ Xuân nằm bên bờ hữu ngạn sông Chu từ xa xưa đã được biết đến là cái nôi địa linh nhân kiệt, nơi phát tích vương triều Hậu Lê rực rỡ trong lịch sử Đại Việt. Cùng với những di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh tiêu biểu, nghề làm bánh gai tại làng Mía cổ xưa đã sớm hình thành như một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa tinh thần của cư dân xứ Thanh.
Ký ức thức quà tiến vua triều Hậu Lê
Theo sử sách địa phương và lời truyền khẩu qua nhiều thế hệ cao niên tại đất Lam Sơn, nghề làm bánh gai bắt đầu xuất hiện từ thời kỳ khởi nghĩa Lam Sơn vào đầu thế kỷ XV. Khi người anh hùng áo vải vua Lê Thái Tổ dựng cờ tụ nghĩa, nhân dân vùng Tứ Trụ, Thọ Diên đã khéo léo kết hợp hạt gạo nếp nương cùng lá gai mọc hoang dã ven triền sông để làm nên những phong bánh thơm ngon, giàu năng lượng và bảo quản được dài ngày để tiếp tế cho nghĩa quân trong những năm tháng kháng chiến gian khổ trên núi rừng Chí Linh.
Sau ngày kháng chiến thắng lợi, nhà Hậu Lê định đô tại Hoàng thành Thăng Long và đồng thời xây dựng Lam Kinh làm kinh đô thứ hai, sản vật của làng nghề được chọn làm lễ vật dâng cúng tổ tiên trong các kỳ đại lễ tại khu di tích lịch sử Lam Kinh. Trải qua triều đại của minh quân vua Lê Thánh Tông, chiếc bánh gai bọc trong nhiều lớp lá chuối khô buộc lạt giang đã chính thức được phong làm thức quà tiến vua. Hằng năm, vào dịp lễ hội Lam Kinh diễn ra vào ngày 21 và 22 tháng 8 âm lịch, những cỗ bánh gai dẻo quánh cùng với sản vật bưởi Luận Văn Thọ Xuân đỏ au và nem nướng Thọ Xuân đậm đà luôn được trang trọng dâng lên Thái miếu để tưởng nhớ công đức khai quốc công thần.
Không gian văn hóa làng Mía hữu ngạn sông Chu
Địa danh Tứ Trụ thuở xưa là một trung tâm giao thương sầm uất ven sông Chu, nơi hội tụ tàu thuyền ngược xuôi buôn bán nông thổ sản giữa miền xuôi và miền ngược Thanh Hóa. Làng Thịnh Mỹ nép mình bên dòng sông bồi đắp phù sa màu mỡ quanh năm, tạo điều kiện thuận lợi để canh tác những cánh đồng lúa nếp trĩu hạt và những vườn cây lá gai xanh tốt. Trong cấu trúc làng xã truyền thống, cây đa, bến nước, sân đình gắn liền với mùi thơm ngai ngái của lá gai phơi nắng và tiếng chày giã cối đá rộn rã thâu đêm.
Trải qua những biến thiên thời cuộc, cái tên làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ đã trở thành thương hiệu văn hóa ăn sâu vào tiềm thức người dân cả nước. Cùng với các di sản nổi tiếng của vùng đất lân cận như Thành Nhà Hồ hay làng nghề làm chè lam Phủ Quảng, làng Mía Thọ Diên tạo nên điểm dừng chân văn hóa đặc sắc cho du khách bốn phương khi hành hương về miền di sản Lam Kinh thiêng liêng.
| Tiêu chuẩn di sản | Đặc trưng nghề thủ công Tứ Trụ | Giá trị văn hóa và lịch sử |
|---|---|---|
| Không gian nguồn cội | Làng Thịnh Mỹ, xã Thọ Diên, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa | Trung tâm giao thương Tứ Trụ cổ kính ven dòng sông Chu bồi đắp phù sa |
| Lịch sử hình thành | Gần sáu trăm năm từ thời Hậu Lê thế kỷ XV | Thức lương khô tiếp tế nghĩa quân Lam Sơn và phẩm vật tiến vua |
| Nguyên liệu vỏ bánh | Gạo nếp cái hoa vàng, lá gai nếp tươi, mật mía tự nhiên | Hòa quyện sắc đen bóng huyền bí cùng độ dẻo dai thuần khiết |
| Thành phần nhân bánh | Đậu xanh đãi vỏ, thịt lợn nạc hoặc mỡ muối, dừa tươi, hạt sen, vừng rang | Vị bùi béo ngọt thanh, phảng phất hương dầu chuối thoang thoảng |
| Phương pháp bao gói | Nhiều lớp lá chuối tiêu khô phơi sương, buộc bằng lạt giang nhuộm hồng | Giữ trọn độ ẩm dẻo dai và hương thơm mộc mạc của đồng quê |
| Vị thế văn hóa | Di sản văn hóa ẩm thực phi vật thể tiêu biểu của xứ Thanh | Phẩm vật dâng tế tổ tiên trong các kỳ đại lễ quốc gia tại Lam Kinh |
Tinh tuyển nguyên liệu tại làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ
Sự khác biệt làm nên danh tiếng vang xa của làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ chính là sự khắt khe và công phu trong từng khâu tuyển chọn nguyên vật liệu. Người thợ làng Mía coi nguyên liệu là linh hồn của chiếc bánh, do đó tuyệt đối không sử dụng bất kỳ hóa chất hay chất bảo quản nhân tạo nào mà hoàn toàn dựa vào tinh hoa của tự nhiên.

Cây lá gai và gạo nếp cái hoa vàng
Thành phần quan trọng bậc nhất định hình nên sắc diện và hương vị của chiếc bánh là cây lá gai, tên khoa học là Boehmeria nivea. Người thợ làng Tứ Trụ chỉ chọn loại lá gai nếp bản địa có phiến lá dày, mặt dưới phủ lớp lông tơ màu bạc mịn màng. Cây lá gai phải được thu hái đúng độ bánh tẻ, không quá non vì sẽ làm vỏ bánh bị nhão và nhạt màu, cũng không quá già vì gân xơ thô ráp sẽ làm sượng bột. Lá sau khi hái về được tỉ mỉ tước bỏ toàn bộ phần cuống và gân lá chính, chỉ giữ lại phần thịt lá thuần khiết, sau đó rửa qua nhiều lần nước suối trong rồi đem phơi thật khô dưới nắng rười rượi.
Song hành cùng lá gai là gạo nếp cái hoa vàng được gieo cấy trên những cánh đồng trũng phù sa sông Chu. Hạt nếp phải mẩy đều, tròn căng, trắng đục và tỏa hương thơm ngát tự nhiên. Gạo được sàng sảy kỹ lưỡng để loại bỏ hoàn toàn hạt lép, hạt vỡ và thóc sót lại trước khi đem ngâm nước trong nhiều giờ đồng hồ. Sự kết hợp giữa độ dẻo quánh của nếp cái hoa vàng và chất keo tự nhiên từ lá gai đã tạo nên lớp vỏ bánh có độ đàn hồi tuyệt hảo, dù để nhiều ngày vẫn mềm mại mà không hề bị lại gạo hay khô cứng.
Đậu xanh mật mía cùng hạt sen bùi ngậy
Phần nhân bánh là sự phối trộn hài hòa giữa nhiều phong vị đồng nội tinh túy. Đậu xanh làm nhân phải là loại đậu tiêu hạt nhỏ, ruột vàng óng ả, được ngâm nước ấm rồi đãi sạch vỏ cho đến khi từng hạt đậu tròn trịa sạch bóng. Đậu sau đó được đem đồ chín trên chõ gỗ cho đến khi chín bở tơi xốp, tỏa hương thơm ngào ngạt rồi mới đưa vào giã nhuyễn thành khối mịn màng.
Để tạo nên vị ngọt đậm đà mà không gắt, người làng nghề sử dụng mật mía nguyên chất, đặc biệt là nguồn mật đặc sánh từ vùng mía tím Kim Tân nổi tiếng của xứ Thanh. Nguồn mật mía Kim Tân có màu cánh gián đậm đà, vị ngọt sắc thảo mộc và độ dẻo quánh tự nhiên giúp kết dính khối bột lá gai thành một thể thống nhất. Bên cạnh đó, nhân bánh gai Tứ Trụ còn được bổ sung dừa tươi nạo sợi giòn sần sật, hạt sen hồ Tây hoặc hạt sen xứ Thanh ninh mềm bùi ngậy, vừng trắng rang vàng thơm lừng và một chút thịt mỡ khổ ướp đường cho trong suốt hoặc ruốc thịt lợn nạc giã bông. Tất cả quyện lẫn cùng một vài giọt tinh dầu chuối nguyên chất tạo nên hương vị béo bùi, thơm lừng quyến rũ lòng người.
Kỹ nghệ chế tác cổ truyền của làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ
Nghề làm bánh gai thoạt nhìn tưởng chừng giản đơn nhưng thực chất lại đòi hỏi kỹ thuật thủ công vô cùng điêu luyện, tích lũy qua nhiều năm tháng cầm nghề. Mỗi công đoạn từ xử lý lá, giã bột, nặn nhân cho đến bao gói và luộc chín đều tuân thủ những quy ước bất thành văn nghiêm ngặt.

Bí quyết giã bột và ủ lá gai thủ công
Công đoạn chế biến lá gai đòi hỏi sự bền bỉ và nhẫn nại phi thường của người thợ. Lá gai khô sau khi tuyển chọn được đem luộc trong nồi gang lớn từ ba đến bốn tiếng đồng hồ cho đến khi sợi lá nhừ nát và chuyển sang màu xanh đen đậm. Sau đó, lá được vớt ra các mẹt tre lớn, đem ngâm và rửa xả nhiều lần bằng nước mát để loại bỏ hoàn toàn vị chát đắng tự nhiên của thảo mộc, rồi đem vắt kiệt nước cho thật khô ráo.
Phần thịt lá gai vắt khô được đưa vào cối đá lớn để giã, tạo thành khối bột lá gai nếp nhuyễn mịn như nhung mà không còn sót lại bất kỳ sợi xơ nào. Tiếp đó, bột gạo nếp xay ướt đã được ép ráo nước cùng mật mía cô đặc được cho vào cối cùng giã chung với lá gai. Động tác giã phải đều tay, nhịp nhàng và dứt khoát, mồ hôi ướt đẫm lưng áo người thợ nhưng đổi lại là một khối bột dẻo quánh, đen tuyền ánh bóng như thỏi mực tàu cổ. Khối bột sau khi giã nhuyễn được để ủ trong chum sành qua đêm để các phân tử nếp, mật mía và lá gai lên men nhẹ, hòa quyện trọn vẹn vào nhau.
Kỹ thuật gói lá chuối khô và luộc bánh củi lửa
Lớp áo bọc ngoài chiếc bánh gai Tứ Trụ bắt buộc phải là lá chuối tiêu khô. Lá chuối được người dân thu gom từ những vườn chuối ngự ven bãi bồi sông Chu, phơi qua nắng và sương đêm để lá vừa khô giòn vừa có độ dai dẻo không bị rách khi miết góc. Trước khi gói, người thợ dùng khăn ẩm lau sạch từng phiến lá, tước bỏ phần sống lá thô cứng.
Người thợ lấy một lượng bột vừa vặn đặt lên lòng bàn tay, dàn mỏng rồi khéo léo đặt viên nhân đậu xanh hạt sen vào chính giữa, ve tròn lại sao cho lớp vỏ đen bọc kín hoàn toàn phần nhân vàng óng. Bánh được lăn qua một lớp vừng trắng đều đặn, sau đó đặt vào giữa những tấm lá chuối tiêu khô xếp chồng so le. Đôi bàn tay thoăn thoắt gấp mép lá vuông vắn thành hình chữ nhật dẹt, rồi dùng những sợi lạt giang chẻ mỏng nhuộm màu cánh sen hoặc màu đỏ buộc chặt theo hình chữ thập.
Bánh sau khi gói xong được xếp thành từng tầng ngăn nắp trong nồi đồ hơi hoặc nồi luộc chuyên dụng bằng gang dày. Việc luộc bánh phải dùng hoàn toàn củi gỗ tự nhiên để giữ nhiệt lượng âm ỉ và đồng đều. Bánh được hấp cách thủy hoặc đun sôi liên tục trong khoảng thời gian từ một tiếng rưỡi đến hai tiếng. Người thợ phải canh lửa cẩn thận, giữ cho nước sôi sùng sục đều đặn để hơi nóng len lỏi làm chín thấu tận tâm nhân bánh. Khi vớt bánh ra, từng chiếc bánh nóng hổi được rải đều trên sàn tre thoáng gió, dùng quạt nan phe phẩy cho ráo nước và định hình phom dáng vuông vắn.
Giá trị di sản bền vững của làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ
Vượt lên trên giá trị của một món ăn dân dã, làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ đại diện cho kho tàng tri thức dân gian độc đáo của cư dân vùng hạ lưu sông Chu, là biểu tượng sống động cho tình yêu đất đai và lòng tự hào văn hóa xứ Thanh.
Hồn cốt văn hóa ẩm thực đất Lam Sơn
Mỗi chiếc bánh gai Tứ Trụ khi mở ra tựa như một tác phẩm nghệ thuật mộc mạc của làng quê Bắc Trung Bộ. Khi bóc từng lớp lá chuối khô sẫm màu, hương thơm đồng nội phảng phất bay lên hòa cùng mùi mật mía nồng nàn và tinh dầu chuối thanh khiết. Cắn một miếng bánh nhỏ, thực khách cảm nhận ngay sự dẻo mềm mịn màng tan trên đầu lưỡi, vị ngọt ngào sâu lắng của mật mía đan xen cùng vị bùi béo bùi ngậy của đậu xanh, cùi dừa và hạt sen, để lại dư vị ngọt thanh lưu luyến mãi không thôi.
Chiếc bánh không chỉ hiện diện trong bữa ăn hằng ngày mà còn là phẩm vật thiêng liêng đại diện cho di sản văn hóa ẩm thực xứ Thanh trong các dịp giỗ chạp, tết cổ truyền, lễ cưới hỏi và hội làng. Bánh gai tượng trưng cho sự gắn kết thủy chung của cộng đồng, nhắc nhở thế hệ cháu con về đạo lý uống nước nhớ nguồn và sự tri ân đối với những bậc tiền nhân đã khai hoang mở đất dựng nước.
Tiếp nối ngọn lửa nghề trong nhịp sống hiện đại
Trong thời kỳ hội nhập và phát triển, làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ đang đứng trước những vận hội mới cùng nhiều thách thức to lớn. Nhờ sự hỗ trợ về cơ chế chính sách của chính quyền các cấp cùng nỗ lực không ngừng nghỉ của các nghệ nhân tâm huyết, nhiều cơ sở sản xuất tại xã Thọ Diên đã mạnh dạn đầu tư máy móc hỗ trợ các khâu nặng nhọc như nhào bột, đánh nhân, đồng thời vẫn kiên quyết giữ trọn vẹn kỹ thuật gói tay và công thức phối trộn nguyên liệu cổ truyền.
Trên hành trình số hóa và tôn vinh các giá trị di sản văn hóa bản địa xứ Thanh, hệ thống Thanh Hóa NSSC luôn đồng hành quảng bá vẻ đẹp trường tồn của các làng nghề truyền thống đến với cộng đồng khởi nghiệp và du khách trong nước, quốc tế. Những chiếc bánh gai mang đậm hương vị Tứ Trụ ngày nay đã theo chân người lữ khách đi khắp mọi miền tổ quốc và vươn ra thị trường quốc tế, trở thành nhịp cầu kết nối văn hóa đầy tự hào của làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ nơi quê hương Lam Sơn anh hùng.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thanh Hóa.
Bài liên quan
Làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm - Sắc màu di sản giữa thung lũng Pù Luông
Làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm tại Bá Thước Thanh Hóa lưu giữ nghề dệt thủ công của người Mường và Thái với khung cửi gỗ và sắc màu hoa văn truyền thống.
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường - Vũ điệu bên cây bông ngũ sắc
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường ở Ngọc Lặc, Thanh Hóa diễn ra vào Rằm tháng Giêng và tháng Ba âm lịch với cây bông ngũ sắc cùng 48 trò diễn dân gian.
Lễ hội đền Bà Triệu - Hào khí Nhụy Kiều Tướng Quân nơi đất cổ Cửu Chân
Lễ hội đền Bà Triệu diễn ra từ ngày 19 đến 24 tháng 2 âm lịch tại Hậu Lộc, Thanh Hóa nhằm tưởng niệm nữ anh hùng Triệu Thị Trinh với tục rước kiệu bay độc đáo.



