Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường - Vũ điệu bên cây bông ngũ sắc

Giữa không gian đại ngàn miền tây Thanh Hóa mỗi độ trăng tròn tháng Giêng, lễ hội Pôồn Pôông của người Mường bừng sáng với cây bông ngũ sắc tượng trưng cho vũ trụ và hàng chục điệu múa cổ truyền.

NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Nghệ nhân Ậu Máy và đồng bào dân tộc Mường múa hát bên cây bông trong lễ hội Pôồn Pôông Thanh Hóa

Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc bậc nhất của đồng bào dân tộc Mường tại các huyện vùng cao Ngọc Lặc, Bá Thước, Cẩm Thủy, Lang Chánh thuộc tỉnh Thanh Hóa. Được tổ chức vào dịp Rằm tháng Giêng và Rằm tháng Ba âm lịch hằng năm, lễ hội thưởng hoa xoay quanh hình tượng cây bông ngũ sắc cùng bốn mươi tám trò diễn dân gian tái hiện lịch sử khai thiên lập địa, lao động sản xuất và ước vọng mùa màng sinh sôi.

Cội nguồn thần thoại của lễ hội Pôồn Pôông của người Mường

Trong kho tàng văn hóa dân gian miền núi phía tây xứ Thanh, lễ hội thưởng hoa mùa xuân không chỉ là dịp vui chơi cộng đồng mà còn là một thiên sử thi sống động kết tinh thế giới quan, vũ trụ quan và nhân sinh quan của cư dân Mường cổ. Mọi nghi thức và điệu múa trong hội đều bắt nguồn từ sử thi "Đẻ đất đẻ nước" cùng những câu chuyện tình chung thủy nơi bản làng.

Giải nghĩa tên gọi Pôồn Pôông và truyền thuyết Mường cổ

Theo ngôn ngữ bản địa của đồng bào Mường vùng miền núi Thanh Hóa, từ "Pôồn" có nghĩa là nhảy múa, vờn chơi, còn "Pôông" có nghĩa là bông hoa; ghép lại, lễ hội Pôồn Pôông của người Mường mang ý nghĩa trọn vẹn là lễ hội nhảy múa bên hoa hay lễ hội thưởng hoa. Khởi nguyên của nghi thức múa bên cây hoa bắt nguồn từ hệ thống thần thoại giải thích sự hình thành vũ trụ trong trường ca "Đẻ đất đẻ nước", gắn liền với hình tượng Vua Pổ (Vua Cha trên trời), nàng Tiên Chuông và các "Ậu Máy" — những người phụ nữ nắm giữ tri thức y học dân gian, bốc thuốc cứu người và làm cầu nối tâm linh giữa Mường Trời với Mường Trần gian.

Bên cạnh lớp trầm tích sử thi khai thiên lập địa, lễ hội Pôồn Pôông của người Mường tại vùng Ngọc Lặc còn gắn liền với thiên tình sử cảm động giữa nàng Ba Dơi xinh đẹp và chàng trai nghèo Khủn Tinh. Tương truyền, để tưởng nhớ mối tình trong sáng và lòng nhân hậu của nàng Ba Dơi, cứ mỗi độ xuân về khi hoa ban, hoa gạo nở đỏ sườn đồi, dân bản lại dựng cây bông rực rỡ sắc màu để mời các nàng tiên Mường Trời xuống trần gian cùng múa hát, chúc phúc cho bản làng bình yên.

Không gian thực hành di sản tại miền tây xứ Thanh

Không gian thực hành cốt lõi của di sản tập trung dày đặc tại các mường cổ dọc lưu vực sông Âm, sông Mã và vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tiêu biểu nhất là xã Cao Ngọc, Vân Am, Phùng Giáo (huyện Ngọc Lặc) cùng các bản làng thuộc huyện Bá Thước, Cẩm Thủy, Lang Chánh. Đây là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa bản địa, nơi có thắng cảnh suối cá thần Cẩm Lương kỳ bí và là quê hương của danh nhân yêu nước Cầm Bá Thước trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.

Nếu như người Mường ở vùng Hòa Bình - Phú Thọ nổi tiếng với lễ hội Khai hạ Mường Bi mở cửa rừng đầu năm và đồng bào Thái xứ Thanh có lễ hội Kin Chiêng Boọc Mạy hay lễ hội Mường Khô Bá Thước, thì người Mường tại Ngọc Lặc lại gửi gắm trọn vẹn tâm hồn mình vào lễ hội Pôồn Pôông vào đêm Rằm tháng Giêng hoặc Rằm tháng Ba âm lịch. Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận lễ hội Pôồn Pôông của người Mường là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tôn vinh một hình thức diễn xướng dân gian độc bản.

Thành tố di sản Pôồn PôôngĐặc điểm cấu trúc và hình thức thể hiệnÝ nghĩa biểu tượng trong văn hóa Mường
Thời điểm mở hộiRằm tháng Giêng và Rằm tháng Ba âm lịch hằng năm (kéo dài từ đêm tới sáng)Thời khắc giao hòa đất trời mùa xuân, tạ ơn thần linh và cầu mùa màng bội thu
Địa bàn trung tâmHuyện Ngọc Lặc (xã Cao Ngọc, Vân Am), Bá Thước, Cẩm Thủy, Lang Chánh, Thanh HóaVùng văn hóa Mường cổ lưu vực sông Âm và sông Mã phía tây tỉnh Thanh Hóa
Cây bông (Pôông)Trụ tre luồng 5, 7 hoặc 9 tầng cắm hàng nghìn bông hoa và muông thú gọt từ gỗ sungBiểu tượng Cây Vũ trụ kết nối Mường Trời, Mường Trần gian và vạn vật sinh sôi
Nhân vật chủ lễ (Ậu Máy)Các nghệ nhân am hiểu sử thi, mặc trang phục truyền thống hát mo mời thần linhNgười giữ hồn di sản, dẫn dắt trình tự 48 trò diễn và cầu an lành cho dân bản
Hệ thống 48 trò diễnMô phỏng phát nương, cày bừa, gieo hạt, trồng bông, dệt vải, bắt cá, săn thúBách khoa toàn thư sống động về lịch sử lao động nông nghiệp và phong tục tập quán
Nhạc cụ và đạo cụCồng chiêng Mường, trống đồng, ống nứa gõ sạp (tẳng bẳng) và khăn thổ cẩmKiến tạo nhịp điệu âm nhạc núi rừng cuốn hút, gắn kết cộng đồng quanh cây bông

Nghệ thuật chế tác cây bông trong lễ hội Pôồn Pôông của người Mường

Trái tim thiêng liêng của toàn bộ lễ hội Pôồn Pôông của người Mường chính là cây bông ngũ sắc (tiếng Mường gọi là cây Pôông) được dựng trang trọng ngay giữa gian chính nhà sàn của Ậu Máy hoặc giữa sân rộng của bản làng. Cây bông không chỉ là một tác phẩm điêu khắc dân gian tinh xảo mà còn là mô hình thu nhỏ của vũ trụ theo triết lý người Mường.

Cận cảnh những chùm hoa gỗ sung nhuộm ngũ sắc tinh xảo trên cây bông Pôồn Pôông
Cận cảnh những chùm hoa gỗ sung nhuộm ngũ sắc tinh xảo trên cây bông Pôồn Pôông

Biểu tượng Cây Vũ trụ và kỹ thuật gọt hoa gỗ sung

Để chuẩn bị cho đêm hội Rằm tháng Giêng, ngay từ những ngày đầu xuân, các nghệ nhân khéo tay trong bản đã vào rừng chọn cây tre luồng thẳng tắp, dóng dài và xanh mướt để làm thân trụ cây bông. Thân cây bông được chia thành 5 tầng, 7 tầng hoặc 9 tầng (theo số lẻ biểu trưng cho sự sinh sôi phát triển), mỗi tầng có các nan tre uốn cong tỏa đều ra bốn hướng tượng trưng cho các tầng mây của vũ trụ từ mặt đất vươn lên Mường Trời.

Điểm kỳ công bậc nhất trong nghệ thuật làm cây bông ngũ sắc là kỹ thuật gọt tỉa hoa và vạn vật từ gỗ cây sung (hoặc gỗ cây mít, cây cọ). Những khúc gỗ sung trắng mềm, dẻo thớ được bàn tay tài hoa của người thợ Mường dùng con dao nhỏ sắc bén tước mỏng thành từng cánh hoa xoăn mềm mại xếp chồng lên nhau như hoa cúc, hoa sen, hoa ban, sau đó chấm phẩm màu tự nhiên chiết xuất từ lá rừng, củ nghệ, vỏ cây vang thành năm sắc màu rực rỡ: đỏ, vàng, xanh, tím, trắng.

  • Các tầng trên cao của cây bông: Cắm hình chim phượng hoàng, chim én, mặt trăng, mặt trời, mây ngũ sắc và những chùm hoa lớn biểu trưng cho thế giới Mường Trời thanh cao.
  • Các tầng giữa của cây bông: Tái hiện không gian rừng núi và bản làng với hình tượng hươu nai, voi ngựa, chim khướu, ong bướm cùng các dải vải thổ cẩm rực rỡ từ làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm.
  • Các tầng dưới cùng của cây bông: Gắn liền với đời sống nông nghiệp lúa nước gồm hình tượng trâu bò cày ruộng, cá tôm dưới suối, cối giã gạo, ống bương đựng nước và những chùm lúa nếp trĩu hạt.

Vai trò chủ lễ của Ậu Máy và lễ vật bản địa

Đứng trước cây bông rực rỡ sắc màu là các Ậu Máy (thường có một Ậu Máy chính gọi là Chổm Máy và các phụ tá cùng dàn trai gái đồng trinh gọi là con Máy).

Dưới gốc cây bông, dân bản bày biện mâm lễ vật thành kính dâng lên Vua Pổ, tổ tiên và các vị thần núi, thần sông gồm vò rượu cần ủ men lá rừng, mâm xôi ngũ sắc, thịt lợn bản, cá suối nướng cùng các thức ăn truyền thống mang đậm hương vị đại ngàn như canh lá đắng Thanh Hóa.

Hệ thống 48 trò diễn trong lễ hội Pôồn Pôông của người Mường

Khi ánh trăng Rằm tháng Giêng tỏa sáng trên mái nhà sàn và tiếng cồng chiêng trầm hùng bắt đầu ngân vang, lễ hội Pôồn Pôông của người Mường bước vào phần diễn xướng kéo dài suốt đêm thâu. Toàn bộ tiến trình lễ hội là sự nối tiếp liên hoàn của 48 trò diễn dân gian vừa trang nghiêm vừa hồn nhiên, sôi nổi.

Các nghệ nhân và thiếu nữ Mường nhảy múa quanh cây bông ngũ sắc trong lễ hội Pôồn Pôông
Các nghệ nhân và thiếu nữ Mường nhảy múa quanh cây bông ngũ sắc trong lễ hội Pôồn Pôông

Nghi thức hát mo mời Vua Pổ và nàng Tiên Chuông

Mở đầu đêm hội là phần lễ mang tính chất giao cảm tâm linh thông qua những làn điệu hát xường, hát mo cổ truyền do vị Ậu Máy chủ lễ lĩnh xướng.

Mỗi lời ca của Ậu Máy được dàn đồng ca gồm các thiếu nữ và chàng trai Mường họa theo nhịp nhàng, kết hợp cùng tiếng trống đồng, tiếng cồng chiêng và nhịp gõ ống nứa tẳng bẳng xuống sàn gỗ tạo nên âm hưởng trầm bổng vang vọng khắp thung lũng.

Tái hiện chu kỳ lao động sản xuất quanh cây bông

Tinh hoa nghệ thuật đặc sắc nhất của lễ hội Pôồn Pôông của người Mường nằm ở hệ thống 48 trò diễn dân gian nối tiếp nhau quanh gốc cây bông, phản ánh trọn vẹn chu kỳ sinh hoạt và canh tác nông nghiệp của cư dân miền núi từ thuở khai hoang lập bản.

  • Nhóm trò diễn khai hoang và làm lúa nước: Bao gồm các trò phát nương, đốt rẫy, chặt gỗ làm nhà sàn, đắp bờ giữ nước, cày ruộng, bừa đất, gieo mạ, cấy lúa, làm cỏ, gặt lúa và gánh lúa về kho. Các chàng trai, cô gái tay cầm đạo cụ gỗ chạm khắc từ cây bông, vừa bước đi theo nhịp chiêng vừa thực hiện động tác lao động khỏe khoắn.
  • Nhóm trò diễn trồng bông dệt vải và săn bắt: Tái hiện tỉ mỉ quy trình tỉa hạt bông, thu hoạch bông, cán bông, kéo sợi, nhuộm chàm, dệt thổ cẩm và may áo mới, nối tiếp bằng các trò quăng chài bắt cá dưới suối, săn hươu, lấy mật ong rừng.
  • Nhóm trò diễn giao duyên và trao bông chúc phúc: Ở chặng cuối của đêm hội, bầu không khí trở nên náo nhiệt với các trò múa khăn, múa quạt, ném còn, uống rượu cần giao duyên và nghi thức "hái hoa trao lộc". Khi bình minh ló rạng, Ậu Máy cùng các thiếu nữ gỡ từng cành hoa gỗ sung ngũ sắc trên cây bông trao tận tay từng gia đình như lời chúc may mắn, bình an suốt năm mới.

Sức sống di sản văn hóa của lễ hội Pôồn Pôông của người Mường

Trải qua hàng trăm năm lưu truyền giữa đại ngàn miền tây xứ Thanh, lễ hội Pôồn Pôông của người Mường vẫn giữ vẹn nguyên sức quyến rũ nguyên sơ và giá trị nhân văn sâu sắc.

Bảo tàng sống lưu giữ mỹ thuật và âm nhạc Mường

Có thể khẳng định lễ hội Pôồn Pôông của người Mường là một bảo tàng văn hóa tổng hợp lưu giữ trọn vẹn các loại hình nghệ thuật cổ truyền của người Mường từ văn học dân gian (trường ca, hát xường, hát đúm), âm nhạc truyền thống (hòa tấu cồng chiêng, nhịp gõ ống nứa), nghệ thuật múa dân gian cho tới mỹ thuật tạo hình (điêu khắc hoa gỗ sung ngũ sắc và dệt thổ cẩm). Nếu vùng đồng bằng và trung du tự hào với các di sản gắn liền cùng lịch sử vương triều từ thời Cố đô Hoa Lư cho tới vùng đất tổ Lam Kinh, thì lễ hội Pôồn Pôông chính là viên ngọc văn hóa tỏa sáng nơi miền sơn cước xứ Thanh.

Trao truyền di sản văn hóa nơi đại ngàn xứ Thanh

Trong nhịp sống đương đại, chính quyền và cộng đồng người Mường tại các huyện Ngọc Lặc, Bá Thước, Cẩm Thủy đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội Pôồn Pôông.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Thanh Hóa NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện nhằm tôn vinh bức tranh đa sắc màu của các dân tộc anh em trên địa bàn tỉnh. Giữa sắc hoa gỗ sung ngũ sắc lung linh và tiếng cồng chiêng ngân vang bên mái nhà sàn, lễ hội Pôồn Pôông của người Mường mãi là biểu tượng đẹp đẽ của tình yêu thiên nhiên, niềm lạc quan lao động và khát vọng hạnh phúc muôn đời.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thanh Hóa

thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thanh Hóa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất