Bỏ qua đến nội dung

Làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm - Sắc màu di sản giữa thung lũng Pù Luông

Ẩn mình dưới chân dãy núi Pù Luông hùng vĩ thuộc huyện Bá Thước, làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm lưu giữ những khung cửi gỗ cổ truyền cùng nghệ thuật dệt hoa văn tinh xảo của đồng bào dân tộc Mường và Thái qua hàng trăm năm lịch sử.

NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Khung cửi gỗ thủ công truyền thống và trang phục người Mường tại làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm Bá Thước

Làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm là làng nghề thủ công cổ truyền nổi tiếng tọa lạc tại xã Lũng Niêm, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa, với trung tâm bảo tồn cốt lõi nằm tại bản Lặn Ngoài Lũng Niêm. Nằm trọn vẹn trong vùng đệm của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, nơi đây từ bao đời nay là cái nôi gìn giữ nghệ thuật dệt vải, thêu hoa văn trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Mường và Thái miền Tây xứ Thanh.

Cội nguồn lịch sử của làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm

Nằm nép mình giữa những triền núi đá vôi hùng vĩ và những thung lũng ruộng bậc thang uốn lượn, vùng đất Bá Thước xưa kia thuộc vùng đất Mường Khộp và Mường Ống danh tiếng. Cùng với bề dày lịch sử của cuộc khởi nghĩa Cần Vương gắn liền với thủ lĩnh Cầm Bá Thước, nghề dệt thủ công ở vùng đất này đã bén rễ và đồng hành cùng sự sinh tồn, phát triển của các bản làng qua nhiều thế kỷ.

Dấu ấn định cư và nghề dệt trăm năm

Theo tư liệu lịch sử dân tộc học và lời kể của các bậc nghệ nhân cao niên tại địa phương, nghề dệt thổ cẩm tại xã Lũng Niêm đã hình thành từ khoảng giữa thế kỷ XVIII (khoảng năm 1749), khi những dòng họ người Mường và người Thái đầu tiên đến khai hoang lập bản bên dòng suối mát. Trong điều kiện tự nhiên núi cao rừng thẳm cách trở giao thương với miền xuôi, người phụ nữ nơi đây đã tự tạo ra nguồn vải vóc để phục vụ trang phục may mặc, chăn đắp chống chọi với cái rét mùa đông và làm của hồi môn khi về nhà chồng.

Trải qua gần ba trăm năm phát triển liên tục, nghề dệt thổ cẩm Lũng Niêm không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thường nhật mà đã trở thành chuẩn mực đánh giá sự khéo léo, nết na và tài hoa của người con gái vùng cao. Ngay từ khi lên mười tuổi, các thiếu nữ Mường và Thái đã được bà và mẹ truyền dạy từng động tác quay tơ, mắc cửi, đạp bàn đạp và luồn thoi. Câu ca xưa truyền tụng rằng gái Lũng Niêm chưa biết dệt hoa văn cạp váy thì chưa thể lấy chồng, như một minh chứng cho vị thế thiêng liêng của nghề dệt trong đời sống gia đình và cộng đồng bản địa.

Không gian văn hóa bản làng dưới rặng Pù Luông

Không gian sinh tồn của làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm gắn liền với cấu trúc nhà sàn truyền thống của người Mường và người Thái. Dưới gầm sàn của mỗi nếp nhà gỗ mái lợp lá cọ hay ngói máng, chiếc khung cửi gỗ thủ công luôn được đặt ở vị trí thoáng đãng, hướng ra khoảng sân rộng hoặc triền thung lũng xanh ngát. Mỗi buổi sáng sớm hay chiều tà, âm thanh lách cách rộn ràng của tiếng thoi đưa hòa cùng tiếng suối róc rách và tiếng chim rừng hót líu lo tạo nên bản hòa âm thanh bình đặc trưng của vùng cao Bá Thước.

Cách Lũng Niêm không xa là khu vực chợ Phố Đoàn — phiên chợ vùng cao độc đáo họp vào thứ Năm và Chủ Nhật hằng tuần. Chợ Phố Đoàn từ lâu đã trở thành nơi quy tụ, trao đổi những cuộn chỉ nhuộm rực rỡ, những tấm vải thổ cẩm mới dệt xong và những bộ trang phục truyền thống đặc sắc nhất. Cùng với các danh lam thắng cảnh như thác Mây Thạch Thành hay suối cá thần Cẩm Lương, không gian làng nghề Lũng Niêm tạo nên một điểm sáng văn hóa độc nhất vô nhị trong lòng miền Tây Thanh Hóa.

Đặc trưng làng nghềQuy chuẩn thủ công bản địa Lũng NiêmÝ nghĩa văn hóa và đời sống sinh hoạt
Không gian bản làngThôn Lặn Ngoài, xã Lũng Niêm, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh HóaThung lũng ruộng bậc thang trù phú thuộc vùng đệm Pù Luông
Thời gian hình thànhXuất hiện từ giữa thế kỷ XVIII (khoảng năm 1749)Gần ba trăm năm trao truyền liên tục qua các thế hệ phụ nữ Mường và Thái
Nguyên liệu sợi dệtBông tự nhiên trồng trên nương đồi, sợi tơ tằm bản địaThoáng mát vào mùa hè, ấm áp giữ nhiệt tối ưu vào mùa đông
Màu nhuộm tự nhiênCây chàm rừng, củ nâu, vỏ cây sui, củ nghệ, lá trầu rừngMàu sắc thuần khiết thảo mộc, bền màu không phai và thân thiện môi trường
Công cụ chế tácKhung cửi gỗ thủ công truyền thống, con thoi bằng gỗ nghiếnThao tác chân đạp tay luồn đòi hỏi sự nhịp nhàng và chính xác tuyệt đối
Hoa văn biểu trưngRồng mây, hoa sen, chim muông, mặt trời, quả trám hình họcPhản ánh nhân sinh quan vũ trụ, ước vọng mưa thuận gió hòa và ấm no
Giá trị di sảnDi sản dệt vải truyền thống xứ Thanh đặc sắc của miền núiHồn cốt trang phục lễ hội, của hồi môn thiêng liêng của người con gái

Nguyên liệu tự nhiên tạo nên nét đẹp của làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm

Vẻ đẹp mộc mạc mà sang trọng của thổ cẩm Lũng Niêm bắt nguồn từ sự kết tinh hoàn toàn của các nguyên liệu thiên nhiên do chính bàn tay con người bản địa vun trồng và thu hái từ đại ngàn Pù Luông hoang sơ.

Tấm thổ cẩm truyền thống dệt tay với hoa văn hình học cổ truyền tinh xảo tại làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm
Tấm thổ cẩm truyền thống dệt tay với hoa văn hình học cổ truyền tinh xảo tại làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm

Sợi bông đồi và kỹ nghệ kéo chỉ tơ

Để có được những sợi dệt bền chắc, đồng bào Lũng Niêm duy trì tập quán gieo trồng cây bông vải trên những sườn đồi dốc thoai thoải quanh bản làng. Cây bông sau khi nở bung trắng xóa vào cuối mùa thu được thu hái cẩn thận từng quả đem về phơi khô dưới nắng. Người phụ nữ dùng dụng cụ bật bông thủ công làm tơi xốp từng sợi bông trắng muốt, nhặt sạch hạt và tạp chất lá khô rồi cuộn thành từng con cúi tròn dài bằng ngón tay.

Bằng chiếc xa quay sợi bằng gỗ mộc mạc, đôi tay người thợ thoăn thoắt kéo đều từng tao sợi nhỏ li ti, xoắn chặt lại thành sợi chỉ đều tăm tắp mà không hề bị đứt đoạn. Bên cạnh sợi bông đồi, một số dòng sản phẩm cao cấp như mặt chăn thổ cẩm hay cạp váy lễ hội còn được kết hợp với sợi tơ tằm óng ả, tạo nên bề mặt vải có độ bóng mượt tự nhiên, mềm mại khi chạm vào làn da nhưng lại vô cùng dẻo dai trước sự bào mòn của thời gian.

Sắc màu thảo mộc từ rễ và lá cây rừng

Điểm độc đáo bậc nhất làm nên bản sắc của làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm chính là kỹ thuật chiết xuất thuốc nhuộm hoàn toàn từ cây cỏ thảo mộc rừng tự nhiên. Người dân nơi đây nói không với thuốc nhuộm hóa học công nghiệp, kiên trì lưu giữ các bài thuốc nhuộm gia truyền từ ngàn xưa để tạo nên bảng màu đa dạng, trầm ấm và sống động.

Sắc xanh đen và màu chàm huyền bí được tạo nên từ sợi bông nhuộm chàm tự nhiên. Cây chàm được hái trên rừng về ngâm trong chum sành lớn cùng nước suối ngầm và vôi tôi, khuấy đều hàng ngày cho đến khi nước lên bọt tím biếc rồi mới nhúng sợi chỉ vào nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần. Sắc đỏ thắm được chiết xuất từ rễ cây pháng hoặc vỏ cây vang rừng; màu vàng ấm áp lấy từ củ nghệ già hoặc củ hoàng đằng; màu nâu trầm cổ kính lấy từ củ nâu núi đá vôi; còn màu đen bóng sâu thẳm được ngâm qua bùn non ở những khe suối nguyên sinh. Nhờ vậy, từng sợi chỉ sau khi nhuộm đều tỏa ra mùi hương thoang thoảng của cỏ cây núi rừng, mang lại cảm giác dễ chịu và thư thái cho người mặc.

Nghệ thuật dệt hoa văn cổ truyền tại làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm

Nghệ thuật dệt thổ cẩm tại Lũng Niêm đòi hỏi sự tập trung cao độ và trí tưởng tượng phong phú. Người nghệ nhân không cần bất kỳ bản vẽ phác thảo nào trên giấy mà toàn bộ bố cục hoa văn, đường nét và cách phối màu đều được ghi nhớ nằm lòng trong tâm trí, tuôn chảy tự nhiên qua từng nhịp thoi đưa.

Chăn thổ cẩm dệt tay truyền thống phơi bên nương chuối trong bản làng Lũng Niêm Pù Luông
Chăn thổ cẩm dệt tay truyền thống phơi bên nương chuối trong bản làng Lũng Niêm Pù Luông

Nhịp thoi đưa trên khung cửi gỗ mộc mạc

Cấu tạo chiếc khung cửi của người Mường và Thái tại Lũng Niêm là một công trình mộc thủ công tài tình, được ghép nối bằng các loại gỗ rừng dẻo dai và tre nứa mà không cần dùng đến một chiếc đinh sắt nào. Khung cửi gồm hai phần chính là hệ thống lược dệt giữ các sợi dọc và bàn đạp chân điều khiển hai tầng go để mở đường cho con thoi bằng gỗ nghiến lao qua lại mang theo sợi ngang.

Người thợ ngồi thẳng lưng trên ghế gỗ, hai chân nhịp nhàng đạp bàn đạp để tách lớp sợi, một tay đẩy mạnh khổ lược dệt nén chặt từng sợi chỉ, tay kia thoăn thoắt phóng thoi luồn qua khe sợi với tốc độ nhanh như chớp. Động tác chân đạp, tay đẩy, mắt dõi theo từng đường chỉ phải phối hợp chuẩn xác tuyệt đối; chỉ cần một sợi chỉ ngang lệch nhịp hoặc lực nén không đều tay là bề mặt tấm thổ cẩm sẽ bị co rúm, mất đi độ phẳng phiu và sắc nét vốn có.

Biểu tượng hình học trên hoa văn cạp váy Mường

Trong kho tàng sản phẩm dệt của làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm, đỉnh cao nghệ thuật tạo hình phải kể đến dải hoa văn cạp váy Mường. Cạp váy là phần trên cùng của chiếc váy đen tuyền của người phụ nữ Mường, nơi phô diễn toàn bộ tài nghệ trang trí và đẳng cấp thẩm mỹ của người dệt. Cạp váy gồm ba phần liên hoàn là rang trên, rang dưới và cao váy, với hàng chục dải hoa văn hình học phức tạp lồng ghép vào nhau.

Các mô típ hoa văn phổ biến mô phỏng thế giới tự nhiên và tín ngưỡng dân gian như hình mặt trời tỏa rạng tượng trưng cho sự sống và dương khí; hình hoa sen, bông hoa bí cách điệu thể hiện vẻ đẹp thanh khiết; hình rồng mây uyển chuyển biểu trưng cho quyền lực và mưa thuận gió hòa; cùng các hình thoi, quả trám, đường zigzag kỷ hà đan cài nhịp nhàng. Trong các kỳ lễ hội lớn như lễ hội Pôồn Pôông của người Mường hay lễ hội Mường Khô Bá Thước, những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu bừng sáng giữa núi rừng, hòa cùng điệu múa cồng chiêng làm say đắm lòng người.

Sức sống di sản trường tồn của làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm

Trải qua những thăng trầm của lịch sử và sự bùng nổ của vải vóc công nghiệp giá rẻ, làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm vẫn hiên ngang giữ vững chỗ đứng như một biểu tượng kiêu hãnh của di sản thủ công truyền thống vùng cao xứ Thanh.

Trao truyền ngọn lửa nghề qua từng thế hệ

Sức sống mãnh liệt của làng nghề bắt nguồn từ tình yêu nghề sâu sắc và ý thức tự tôn văn hóa của những người phụ nữ bản Lặn Ngoài. Dù cuộc sống hiện đại có nhiều đổi thay, các bà, các mẹ vẫn kiên trì truyền dạy từng đường kim mũi chỉ cho con cháu. Trong các buổi tối mùa đông bên bếp lửa bập bùng, hình ảnh ba thế hệ bà, mẹ và con gái cùng ngồi quây quần quay sợi, mắc cửi đã trở thành biểu tượng thiêng liêng cho sự tiếp nối mạch nguồn văn hóa dân tộc.

Nếu như miền duyên hải Thanh Hóa tự hào với làng nghề dệt chiếu cói Nga Sơn dệt nên những chiếc chiếu hoa êm ái, thì nơi miền Tây rừng thẳm, thổ cẩm Lũng Niêm khẳng định vị thế đỉnh cao của di sản dệt vải truyền thống xứ Thanh. Từng tấm khăn piêu, cạp váy, túi thổ cẩm hay vỏ gối mây tre được làm ra không chỉ là vật dụng sinh hoạt mà còn chứa đựng tâm hồn, tình cảm và lời nhắn nhủ yêu thương của người phụ nữ gửi gắm đến người thân trong gia đình.

Gắn kết bảo tồn thổ cẩm với du lịch sinh thái

Những năm gần đây, sự phát triển vượt bậc của du lịch sinh thái cộng đồng tại thung lũng Pù Luông đã mở ra một trang mới đầy tươi sáng cho làng nghề truyền thống. Du khách trong nước và quốc tế khi đến nghỉ dưỡng tại Pù Luông rất thích thú ghé thăm bản Lặn Ngoài để tận mắt chiêm ngưỡng các công đoạn dệt vải trên khung cửi gỗ, lắng nghe các nghệ nhân kể chuyện nghề và tự tay trải nghiệm dệt những đường chỉ đầu tiên.

Sau khi thưởng thức những món ăn đặc sản miền núi nức tiếng như vịt Cổ Lũng Bá Thước nướng thơm lừng hay bát canh uôi Bá Thước béo bùi, du khách luôn chọn mua những tấm khăn thổ cẩm dệt tay tinh xảo về làm quà lưu niệm. Cùng với sự hỗ trợ truyền thông và định hướng số hóa của cổng thông tin Thanh Hóa NSSC, làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm không chỉ giúp tạo công ăn việc làm ổn định, nâng cao đời sống kinh tế cho hàng trăm hộ đồng bào dân tộc thiểu số mà còn bảo tồn vẹn nguyên kho tàng di sản văn hóa phi vật thể quý báu của dân tộc cho muôn đời sau.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thanh Hóa

thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thanh Hóa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất