Bỏ qua đến nội dung

Cầu Hàm Rồng Thanh Hóa - Biểu tượng lịch sử bất khuất bên dòng sông Mã

Vắt ngang dòng sông Mã ở cửa ngõ phía Bắc đô thị tỉnh lỵ, cầu Hàm Rồng Thanh Hóa là công trình giao thông đường sắt kết hợp đường bộ mang tầm vóc lịch sử đặc biệt của Việt Nam. Trải qua hơn một thế kỷ biến thiên, nhịp cầu thép giữa thế núi Rồng chầu hạt Ngọc đã trở thành biểu tượng bất khuất của xứ Thanh.

NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh đoàn tàu Bắc Nam chạy qua cầu Hàm Rồng Thanh Hóa bên dòng sông Mã và núi Ngọc

Giữa thế đất linh thiêng nơi mạch núi Rồng vươn mình đớp hạt minh châu bên bờ sông Mã, cầu Hàm Rồng Thanh Hóa sừng sững như một chứng nhân lịch sử vượt qua bão lửa thời gian. Không chỉ là mắt xích giao thông huyết mạch nối liền hai miền Nam - Bắc, công trình kiến trúc thép vươn qua ghềnh nước xoáy này còn hội tụ hào khí ngàn năm của vùng đất phát tích văn minh Đông Sơn rực rỡ.

Lịch sử hình thành và kiến tạo cầu Hàm Rồng Thanh Hóa

Lịch sử ra đời và những lần tái thiết của cây cầu bắc qua khúc sông Mã hiểm yếu gắn liền trực tiếp với tiến trình phát triển hạ tầng đường sắt xuyên Việt cũng như lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc trong thế kỷ XX. Mỗi nhịp dầm thép, mỗi trụ đá nơi đây đều ghi dấu trí tuệ kỹ thuật xây dựng cầu đường qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Từ cây cầu vòm thép năm 1904 đến năm 1964

Vào đầu thế kỷ XX, trong quá trình thiết lập tuyến đường sắt xuyên Đông Dương nối Hà Nội với Vinh, các kỹ sư cầu đường người Pháp đã khảo sát vị trí hẹp nhất nhưng cũng sâu và chảy xiết nhất của sông Mã nơi hai ngọn núi Rồng (bờ Nam) và núi Ngọc (bờ Bắc) chụm đầu vào nhau để xây dựng cầu vượt sông. Năm 1904, cây cầu Hàm Rồng đầu tiên chính thức hoàn thành với thiết kế vòm thép parabol một nhịp duy nhất dài 165 mét vắt thẳng qua hai vách núi đá mà hoàn toàn không có trụ đỡ ở giữa lòng sông. Vào thời điểm bấy giờ, đây được xem là một trong những công trình cầu vòm thép không trụ hiện đại và kỳ vĩ bậc nhất khu vực Đông Dương.

Năm 1946, hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp, quân và dân Thanh Hóa đã chủ động phá hủy cây cầu vòm thép năm 1904 nhằm chặn đứng đường tiến quân cơ giới của đối phương từ phía Bắc xuống vùng tự do Thanh - Nghệ - Tĩnh. Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc vào năm 1954, công cuộc khôi phục tuyến đường sắt huyết mạch Bắc - Nam được triển khai khẩn trương. Năm 1962, với sự giúp đỡ về thiết kế và kỹ thuật của các chuyên gia quốc tế cùng bàn tay lao động của hàng ngàn kỹ sư, công nhân cầu đường Việt Nam, công trình cầu Hàm Rồng Thanh Hóa mới được khởi công xây dựng ngay trên vị trí lịch sử năm xưa và chính thức khánh thành thông xe vào ngày 19 tháng 5 năm 1964.

Quá trình khôi phục và vị thế huyết mạch giao thông

Trong giai đoạn từ năm 1965 đến năm 1972, do giữ vị trí yết hầu chiến lược trên tuyến vận tải chi viện từ hậu phương lớn miền Bắc vào tiền tuyến lớn miền Nam, cầu Hàm Rồng Thanh Hóa đã trở thành tâm điểm đánh phá ác liệt bậc nhất. Sau khi nhịp cầu chịu hư hại nặng vào mùa thu năm 1972, ngay khi Hiệp định Paris được ký kết vào đầu năm 1973, ngành đường sắt Việt Nam đã huy động lực lượng tổng lực tiến hành đại trùng tu, lắp đặt lại hệ thống dầm thép, gia cố trụ cầu và chính thức thông tàu trở lại vào ngày 19 tháng 5 năm 1973, tiếp tục sứ mệnh lịch sử nối liền mạch máu giao thông thống nhất đất nước.

Bước vào thời kỳ đổi mới và hiện đại hóa hạ tầng giao thông quốc gia, vào năm 2000, cây cầu Hoàng Long bằng bê tông cốt thép dự ứng lực quy mô lớn đã được xây dựng song song phía hạ lưu để đảm nhận lưu lượng xe cơ giới trên Quốc lộ 1A. Từ thời điểm đó, cầu Hàm Rồng Thanh Hóa chuyển sang phục vụ chuyên biệt cho tuyến đường sắt Bắc Nam cùng làn đường dành cho xe thô sơ và người đi bộ của cư dân hai bờ sông Mã, đồng thời được bảo tồn như một di tích lịch sử - kiến trúc vô giá của quốc gia.

Giai đoạn và thông số kỹ thuậtĐặc điểm kiến trúc tại cầu Hàm Rồng Thanh HóaÝ nghĩa lịch sử và giá trị kỹ thuật
Cầu Hàm Rồng thế hệ thứ nhất (1904 - 1946)Cầu vòm thép hình cánh cung 1 nhịp dài 165 mét, không có trụ giữa lòng sôngThành tựu kỹ thuật cầu vòm thép vượt sông sâu không trụ tiêu biểu đầu thế kỷ XX
Cầu Hàm Rồng thế hệ thứ hai (khánh thành 19/5/1964)Kết cấu nhịp dầm thép 2 nhịp dài 160 mét, rộng 17 mét, có 1 trụ đá lớn giữa sôngCông trình biểu tượng cho tinh thần lao động kiến thiết miền Bắc xã hội chủ nghĩa
Cấu trúc mặt cắt ngang công trìnhỞ giữa là tuyến đường sắt Bắc Nam khổ 1 mét, hai bên là hành lang đường bộ và người đi bộĐảm bảo lưu thông đồng thời cho các đoàn tàu hỏa và phương tiện dân sinh qua sông
Địa thế tự nhiên hai đầu cầuĐầu phía Nam tựa vào dãy núi Rồng (Long Sơn), đầu phía Bắc tựa vào núi Ngọc (Ngọc Sơn)Tạo nên thế phong thủy Cửu Long tranh châu hiểm yếu bên dòng sông Mã
Dấu mốc bảo vệ cầu lịch sửTrận chiến bảo vệ cầu ngày 3 và 4/4/1965 trên các trận địa đồi C4, núi Ngọc, núi RồngLàm nên chiến thắng vang dội trong lịch sử bảo vệ giao thông Việt Nam
Vai trò di sản đương đạiCông trình đường sắt huyết mạch kết hợp điểm nhấn trong Khu di tích lịch sử văn hóa Hàm RồngBiểu tượng tinh thần bất khuất và niềm tự hào văn hiến của nhân dân tỉnh Thanh Hóa

Kiến trúc kỹ thuật và địa thế của cầu Hàm Rồng Thanh Hóa

Không chỉ mang giá trị lịch sử to lớn, công trình còn là một tác phẩm kiến trúc công nghiệp hài hòa tuyệt đối với địa hình sơn thủy tự nhiên. Sự kết hợp giữa những thanh dầm thép khỏe khoắn với vách đá tự nhiên hai bờ sông đã tạo nên một chỉnh thể cảnh quan vừa hùng vĩ vừa giàu chất thơ.

Kết cấu nhịp dầm thép đường sắt và đường bộ

Khác với thiết kế vòm cong của cây cầu thời Pháp thuộc, cầu Hàm Rồng Thanh Hóa được xây dựng năm 1964 và khôi phục năm 1973 mang cấu trúc cầu giàn thép (dầm thép mắt cáo hình tam giác liên kết bằng đinh tán và bu lông cường độ cao) gồm hai nhịp chính đặt trên một trụ bê tông ốp đá hoa cương kiên cố ở giữa lòng sông Mã. Tổng chiều dài toàn cầu đạt khoảng 160 mét, tổng bề rộng mặt cầu khoảng 17 mét, được tính toán chịu lực nghiêm ngặt để chống chịu được sức ép của dòng lũ thượng nguồn sông Mã đổ về mỗi mùa mưa bão cũng như tải trọng lớn của các đoàn tàu hỏa.

Về mặt bố cục công năng mặt cầu, trục chính giữa nằm bên trong lòng khung giàn thép là tuyến đường sắt Bắc Nam với hệ thống tà vẹt và đường ray tiêu chuẩn nâng đỡ những đoàn tàu thống nhất ngày đêm vượt sông. Hai bên sườn ngoài của hệ khung nhịp dầm thép được thiết kế mở rộng theo dạng dầm công xôn vươn ra ngoài, tạo thành hai làn đường bộ đối xứng dành cho xe máy, xe đạp và hành lang an toàn cho người đi bộ. Toàn bộ hệ thống giàn thép được phủ lớp sơn màu ghi xám truyền thống, nổi bật giữa nền trời xanh và làn nước sông Mã đỏ nặng phù sa.

Khung cảnh nhịp dầm thép cầu Hàm Rồng Thanh Hóa rực sáng ánh đèn bên dòng sông Mã về đêm
Khung cảnh nhịp dầm thép cầu Hàm Rồng Thanh Hóa rực sáng ánh đèn bên dòng sông Mã về đêm

Thế đất Cửu Long tranh châu bên bờ sông Mã

Tên gọi và vị thế độc tôn của cầu Hàm Rồng Thanh Hóa bắt nguồn trực tiếp từ cấu trúc địa mạo kỳ thú của đôi bờ sông Mã tại khu vực phường Hàm Rồng. Ở phía bờ hữu ngạn (bờ Nam), dãy núi Đông Sơn chạy dài từ phía Tây về phía Đông với 9 ngọn đồi uốn lượn nhấp nhô nối tiếp nhau như hình ảnh một con rồng khổng lồ đang vươn mình ra sông lớn, vì thế được cổ nhân đặt tên là núi Rồng (hay Long Sơn). Phần đầu rồng nhô hẳn ra sát mép nước sông Mã, nơi có vách đá hõm sâu tạo thành hình hàm rồng mở rộng đầy uy lực — chính là mố cầu phía Nam của công trình.

Đối diện bên kia bờ tả ngạn (bờ Bắc) là ngọn núi Ngọc (Ngọc Sơn) tròn trịa, xanh mướt cây cổ thụ đứng độc lập bên bờ sông như một viên ngọc quý tỏa sáng trước miệng rồng, tạo nên thế phong thủy kinh điển Cửu Long tranh châu (chín rồng chầu ngọc) hay Long hàm ngọc trong địa lý cổ truyền Việt Nam. Mố cầu phía Bắc của cầu Hàm Rồng Thanh Hóa xuyên qua sườn đá của núi Ngọc, gắn kết trực tiếp mạch núi đôi bờ thành một thể thống nhất. Đứng từ trên đỉnh núi Ngọc hoặc đồi C4 phóng tầm mắt xuống dưới, du khách có thể chiêm ngưỡng trọn vẹn bức tranh sơn thủy hữu tình nơi hai cây cầu lịch sử và hiện đại (cầu Hàm Rồng Thanh Hóa và cầu Hoàng Long) cùng song hành vắt ngang dòng sông Mã anh hùng.

Dấu ấn lịch sử hào hùng gắn với cầu Hàm Rồng Thanh Hóa

Trong suốt cuộc kháng chiến bảo vệ miền Bắc và thống nhất Tổ quốc, khúc sông Mã dưới chân núi Ngọc đã đi vào lịch sử như một pháo đài thép kiên cường. Tinh thần đoàn kết của quân và dân xứ Thanh nơi đầu cầu lửa đạn đã viết nên bản anh hùng ca bất diệt về ý chí bảo vệ độc lập và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Lời căn dặn của Bác Hồ và quyết tâm giữ cầu

Vinh dự đặc biệt đối với vùng đất bên bờ sông Mã là trong chuyến về thăm tỉnh Thanh Hóa lần đầu tiên vào ngày 20 tháng 2 năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành sự quan tâm sâu sắc đến việc xây dựng Thanh Hóa trở thành một tỉnh kiểu mẫu, hậu phương vững chắc của cả nước. Đến tháng 6 năm 1965, giữa lúc cuộc chiến đấu bảo vệ cầu đang diễn ra gay go, Bác Hồ đã gửi thư khen ngợi quân và dân tỉnh Thanh Hóa cùng các đơn vị bộ đội phòng không, hải quân và tự vệ địa phương đã lập công xuất sắc trong việc bảo vệ huyết mạch giao thông tại khu vực Hàm Rồng.

Khắc ghi lời căn dặn của Người, quân và dân hai bờ sông Mã từ các làng Nam Ngạn, Yên Vực, Đông Sơn cho tới các phân đội thanh niên xung phong, công nhân cầu đường đã biến từng mố cầu, từng ngọn núi quanh cầu Hàm Rồng Thanh Hóa thành trận địa phòng thủ vững chắc. Trên các cao điểm chiến lược như đồi C4, đỉnh núi Ngọc và sườn núi Rồng, các khẩu đội pháo cao xạ kiên cường bám trụ ngày đêm; trong khi dưới mặt sông và bên các bến phà, những nữ dân quân Nam Ngạn, các sư thầy chùa Mật Đa cùng nhân dân địa phương không quản hiểm nguy chèo thuyền tiếp đạn, tải thương và khẩn trương sửa chữa đường ray ngay sau mỗi đợt bom đạn để đoàn tàu kịp giờ lăn bánh vào Nam.

Bản anh hùng ca chiến thắng và di tích lưu niệm

Đỉnh cao chói lọi nhất trong lịch sử bảo vệ cây cầu lịch sử chính là sự kiện chiến thắng cầu Hàm Rồng diễn ra trong hai ngày 3 và 4 tháng 4 năm 1965. Với thế trận phòng không nhân dân nhiều tầng nhiều lớp được bố trí khoa học trên các đỉnh núi đá vôi bao quanh cầu, quân và dân Hàm Rồng - Nam Ngạn đã phối hợp hiệp đồng chặt chẽ cùng không quân và hải quân nhân dân Việt Nam bảo vệ vững chắc nhịp cầu thép trước hàng trăm lượt oanh tạc, bắn rơi 47 máy bay trong hai ngày lịch sử ấy. Trong suốt giai đoạn 1965 - 1972, khu vực cầu Hàm Rồng Thanh Hóa đã trở thành biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam.

Ngày nay, khi chiến tranh đã lùi xa để nhường chỗ cho bầu trời hòa bình, hữu nghị và phát triển, những chứng tích lịch sử quanh cầu Hàm Rồng Thanh Hóa vẫn được trân trọng bảo tồn như một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước và giá trị của hòa bình cho các thế hệ mai sau. Trên đỉnh đồi C4 và núi Ngọc, Tượng đài Thanh niên xung phong chiến thắng Hàm Rồng, Đền thờ các Bà mẹ Việt Nam anh hùng và các anh hùng liệt sĩ cùng Nhà trưng bày truyền thống Hàm Rồng lưu giữ hàng trăm bức ảnh tư liệu, mảnh xác pháo, chiếc thuyền nan tiếp đạn và sa bàn tái hiện toàn cảnh khu vực cầu. Ngoài ra, nhiều hiện vật gốc quý giá gắn liền với lịch sử xây dựng và bảo vệ cầu cũng đang được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa ở trung tâm thành phố.

Không gian trưng bày hiện vật lịch sử và sa bàn khu vực cầu Hàm Rồng Thanh Hóa anh hùng
Không gian trưng bày hiện vật lịch sử và sa bàn khu vực cầu Hàm Rồng Thanh Hóa anh hùng

Giá trị biểu tượng di sản của cầu Hàm Rồng Thanh Hóa

Không chỉ dừng lại ở vai trò một công trình giao thông lịch sử hay một pháo đài quân sự năm xưa, khu vực đôi bờ cầu Hàm Rồng còn là trung tâm của một quần thể di sản văn hóa - khảo cổ - danh thắng dày đặc bậc nhất xứ Thanh. Nhịp cầu thép chính là sợi dây kết nối quá khứ nghìn năm văn hiến với nhịp sống đô thị hiện đại.

Tâm điểm kết nối quần thể văn hóa Đông Sơn

Ngay dưới chân mố cầu phía Nam của cầu Hàm Rồng Thanh Hóa, nép mình bên sườn núi Rồng là không gian cổ kính của làng cổ Đông Sơn — ngôi làng Việt cổ tiêu biểu với cấu trúc ngõ đá bậc thang hình xương cá, giếng cổ, đình cổ và những nếp nhà trăm năm tuổi. Chính tại bờ sông Mã sát chân cầu Hàm Rồng này vào năm 1924, người dân địa phương đã tình cờ phát hiện những hiện vật đồ đồng cổ đầu tiên, mở đường cho các cuộc khai quật khảo cổ học chấn động thế giới và định danh nền văn hóa Đông Sơn rực rỡ của người Việt cổ thời đại Hùng Vương dựng nước.

Cũng nằm trong mạch núi đá vôi núi Rồng cách cầu Hàm Rồng Thanh Hóa không xa là thắng cảnh động Tiên Sơn Hàm Rồng ẩn mình giữa hồ Kim Quy xanh biếc. Bên trong lòng động là hệ thống thạch nhũ tự nhiên lung linh mang hình dáng Tiên ông, Bàn cờ tiên, Thác bạc cùng dòng suối ngầm chảy thông ra sông Mã. Không gian văn hóa vùng ven đô quanh cầu còn có mối liên hệ mật thiết với truyền thống chế tác đá mỹ nghệ lâu đời của các nghệ nhân làng chạm khắc đá Nhồi — những người đã góp phần tạo tác nên các công trình bia tưởng niệm, phù điêu đá và hạng mục kiến trúc tâm linh trong khu di tích Hàm Rồng.

Biểu tượng văn hóa xứ Thanh trong bảo tồn di sản

Trong tâm thức của mỗi người con xứ Thanh cũng như nhân dân cả nước, hình ảnh cầu Hàm Rồng Thanh Hóa in bóng xuống dòng sông Mã bên sườn núi Ngọc đã vượt lên trên ý nghĩa vật chất của một công trình kỹ thuật để trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần bất diệt. Tiếng còi tàu ngân vang mỗi khi đoàn tàu Thống Nhất đi qua lòng dầm thép, hòa cùng điệu hò sông Mã ngân nga trên mặt nước đã đi vào hàng trăm tác phẩm thơ ca, âm nhạc, hội họa và nhiếp ảnh nghệ thuật Việt Nam suốt hơn nửa thế kỷ qua.

Hiện nay, tỉnh Thanh Hóa đã quy hoạch tổng thể Khu di tích lịch sử văn hóa Hàm Rồng rộng hơn 560 ha bao trùm cả cầu Hàm Rồng Thanh Hóa, núi Ngọc, núi Rồng, đồi C4, làng cổ Đông Sơn và chùa Thông (Pháp Vân cổ tự), đồng thời đầu tư hệ thống chiếu sáng mỹ thuật ban đêm làm tôn lên vẻ đẹp khỏe khoắn của các nhịp giàn thép. Những giá trị cốt lõi định hình nên tầm vóc biểu tượng của công trình có thể được hệ thống hóa qua các phương diện sau.

  • Di sản kỹ thuật cầu đường thế kỷ XX: Minh chứng sống động cho sự phát triển của nghệ thuật xây dựng cầu thép vượt sông sâu tại Việt Nam, từ thiết kế vòm thép không trụ năm 1904 đến kết cấu nhịp dầm thép 2 nhịp kết hợp tuyến đường sắt Bắc Nam và đường bộ năm 1964.
  • Địa thế sơn thủy Cửu Long tranh châu độc bản: Tọa lạc tại vị trí giao hội kỳ vĩ giữa chín ngọn đồi của dãy núi Rồng bờ Nam và ngọn núi Ngọc bờ Bắc trên dòng sông Mã, tạo nên cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ hiếm có.
  • Tượng đài lịch sử của ý chí bảo vệ độc lập và hòa bình: Gắn liền với bản anh hùng ca chiến thắng cầu Hàm Rồng, trận địa đồi C4 và tình cảm thiêng liêng của Bác Hồ dành cho quân dân xứ Thanh trên tuyến giao thông huyết mạch Bắc - Nam.
  • Hạt nhân của quần thể di sản văn hóa - khảo cổ Đông Sơn: Kết nối trực tiếp không gian làng cổ Đông Sơn, di chỉ văn hóa Đông Sơn và thắng cảnh động Tiên Sơn Hàm Rồng thành một trục di sản liên hoàn.

Hơn một trăm năm soi bóng xuống dòng nước phù sa cuồn cuộn, cầu Hàm Rồng Thanh Hóa vẫn đứng vững giữa đất trời như gạch nối thiêng liêng giữa quá khứ hào hùng và tương lai phồn vinh của quê hương xứ Thanh. Trên hành trình số hóa và gìn giữ những công trình biểu tượng lịch sử của dân tộc, chuyên trang Thanh Hóa NSSC luôn đồng hành cung cấp nguồn tư liệu bách khoa chuẩn mực, góp phần lan tỏa sâu rộng giá trị văn hiến và truyền thống yêu chuộng hòa bình của vùng đất địa linh nhân kiệt.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thanh Hóa

thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thanh Hóa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất