Vườn quốc gia Bến En - Tuyệt tác sinh thái rừng và hồ nơi miền Tây xứ Thanh
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Giữa vùng đồi núi bát úp trùng điệp nơi miền Tây Nam xứ Thanh, Vườn quốc gia Bến En hiện lên như một bức tranh thủy mặc khổng lồ với mặt nước xanh ngọc bích ôm ấp những cánh rừng già nguyên sơ. Không chỉ được mệnh danh là vịnh Hạ Long trên cạn của tỉnh Thanh Hóa, khu vực bảo tồn này còn là ngân hàng gen tự nhiên vô giá lưu giữ những quần thể thực vật cổ thụ và hệ động vật hoang dã đặc hữu của dãy Trường Sơn Bắc.
Vị trí địa lý và lịch sử thành lập Vườn quốc gia Bến En
Nằm ở vùng chuyển tiếp địa hình giữa đồng bằng ven biển Thanh Hóa với sườn Đông của dãy Trường Sơn hùng vĩ, vùng đất Như Thanh - Như Xuân sở hữu mạng lưới sông suối và thung lũng kiến tạo vô cùng đa dạng. Quá trình hình thành công trình thủy nông lịch sử kết hợp với chiến lược bảo vệ rừng đầu nguồn đã khai sinh nên Vườn quốc gia Bến En cách đây hơn ba thập kỷ.
Tọa độ tự nhiên tại hai huyện Như Thanh và Như Xuân
Về mặt vị trí hành chính và không gian địa lý, Vườn quốc gia Bến En tọa lạc trên địa phận hai huyện miền núi Như Thanh và Như Xuân, cách trung tâm hành chính tỉnh Thanh Hóa khoảng 45 km về hướng Tây Nam. Nhờ khoảng cách địa lý thuận lợi, danh thắng này giữ vai trò là hạt nhân sinh thái kết nối trực tiếp với trục di sản văn hóa - lịch sử miền Tây xứ Thanh, bao gồm quần thể khu di tích lịch sử Lam Kinh ở huyện Thọ Xuân và không gian văn hóa tâm linh đền Cửa Đặt Thường Xuân bên dòng sông Chu.
Ngày 27 tháng 1 năm 1992, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) đã ban hành Quyết định số 33-CT chính thức thành lập Vườn quốc gia Bến En trên cơ sở nâng cấp khu lâm trường và vùng rừng phòng hộ đầu nguồn sông Mực. Tổng diện tích tự nhiên vùng lõi của vườn quốc gia đạt 14.735 ha (cùng vùng đệm bao quanh rộng hơn 30.000 ha), được phân chia khoa học thành ba phân khu chức năng chính gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái và phân khu hành chính - dịch vụ nghiên cứu khoa học.
Nguồn gốc tên gọi và sự ra đời của hồ Sông Mực
Tên gọi Bến En gắn liền với lịch sử văn hóa bản địa và đặc điểm tự nhiên của dòng sông Mực chảy qua thung lũng núi rừng Như Thanh. Theo truyền thuyết dân gian của đồng bào dân tộc Thái và dân tộc Mường sinh sống lâu đời quanh vùng, xưa kia nơi đây có một bến sông nước trong xanh hiền hòa, mỗi độ xuân về lại có hàng vạn cánh chim én rừng bay về chao liệng và làm tổ trên các vách đá ven bờ, từ đó hình thành nên địa danh Bến Én và đọc chệch theo âm địa phương thành Bến En.
Dấu mốc làm thay đổi hoàn toàn diện mạo cảnh quan của Vườn quốc gia Bến En diễn ra vào cuối những năm 1970, khi Nhà nước tiến hành đắp đập thủy lợi ngăn dòng sông Mực nhằm kiến tạo nguồn nước tưới tiêu cho hàng chục ngàn héc-ta đất nông nghiệp vùng đồng bằng Nam Thanh Hóa. Khi dòng sông được chặn lại, nước dâng cao làm ngập các thung lũng thấp và biến những đỉnh đồi đất, núi đá vôi nhấp nhô thành 21 hòn đảo lớn nhỏ nổi lên giữa mặt nước hồ Sông Mực rộng mênh mông, tạo nên cấu trúc sinh thái rừng - hồ - đảo độc nhất vô nhị.
| Hạng mục địa lý và sinh thái | Thông số và đặc điểm tại Vườn quốc gia Bến En | Giá trị khoa học và bảo tồn di sản |
|---|---|---|
| Vị trí hành chính | Thuộc địa bàn 2 huyện Như Thanh và Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa | Cách trung tâm tỉnh lỵ khoảng 45 km về phía Tây Nam, giao thông kết nối thuận lợi |
| Thời điểm thành lập | Quyết định số 33-CT ngày 27/01/1992 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng | Một trong những vườn quốc gia được thành lập sớm tại khu vực Bắc Trung Bộ |
| Tổng diện tích vùng lõi | Khoảng 14.735 ha (gồm hơn 10.000 ha rừng trên cạn và hơn 4.000 ha mặt nước) | Kết hợp hài hòa giữa hệ sinh thái rừng nguyên sinh nhiệt đới và thủy vực nước ngọt |
| Thủy vực trung tâm | Hồ Sông Mực rộng hơn 4.000 ha với độ sâu trung bình từ 20 - 35 mét | Điều hòa vi khí hậu toàn vùng và cung cấp nguồn nước ngọt dồi dào quanh năm |
| Hệ thống đảo nội hồ | Gồm 21 hòn đảo lớn nhỏ như đảo Thực Vật, đảo Hòn Nội, đảo Hòn Ngoại | Tạo nên cảnh quan sơn thủy kỳ vĩ được mệnh danh là Hạ Long trên cạn xứ Thanh |
| Nguồn gen sinh học tiêu biểu | Hơn 1.400 loài thực vật và hơn 1.000 loài động vật, nổi bật là lim xanh Bến En | Bảo tồn nhiều loài nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam như voọc má trắng, vượn đen |
Cảnh quan hồ Sông Mực và hệ thống đảo ở Vườn quốc gia Bến En
Trái tim cảnh quan của toàn bộ khu bảo tồn chính là vùng lòng hồ thủy lợi - sinh thái trải rộng hàng ngàn héc-ta giữa bốn bề rừng xanh. Sự tĩnh lặng của mặt nước phẳng lặng như gương soi bóng những hòn đảo phủ kín cây rừng đã tạo nên vẻ đẹp khoáng đạt, yên bình hiếm có.
Vẻ đẹp mặt nước bốn mùa và quần thể 21 hòn đảo
Chiếm diện tích hơn 4.000 ha ngay tại trung tâm Vườn quốc gia Bến En, hồ Sông Mực uốn lượn mềm mại qua các triền núi với chiều dài hàng chục kilômét và nhiều eo ngách ăn sâu vào chân rừng già. Do được nuôi dưỡng trực tiếp bởi hàng chục khe suối mát lành chảy ra từ các cánh rừng nguyên sinh đầu nguồn và nền địa chất đá cuội sạch, làn nước trong lòng hồ luôn giữ được sắc xanh ngọc bích trong vắt suốt bốn mùa. Vào những buổi sớm mai khi sương mù còn giăng mắc trên mặt nước hay lúc hoàng hôn buông xuống nhuộm vàng các triền đồi, mặt hồ phẳng lặng tạo nên một không gian sơn thủy trầm mặc.
Nổi bật trên mặt nước mênh mông của hồ Sông Mực là hệ thống 21 hòn đảo đất và đảo đá mang những tên gọi mộc mạc gắn liền với đặc điểm tự nhiên hoặc đời sống cư dân như đảo Thực Vật, đảo Hòn Nội, đảo Hòn Ngoại, đảo Đồi Cò, đảo Bến Mười hay đảo Hy Vọng. Mỗi hòn đảo tại Vườn quốc gia Bến En tựa như một tiểu khu rừng thu nhỏ tách biệt giữa lòng hồ, nơi những tán cây cổ thụ vươn cành sát mép nước, tạo điều kiện lý tưởng cho các loài chim nước, cò trắng và thú rừng sinh sôi mà không bị tác động bởi con người.

Đảo Thực Vật và hệ thống hang Ngọc trong núi đá vôi
Trong số 21 hòn đảo nằm giữa lòng hồ Sông Mực, đảo Thực Vật là điểm nhấn tiêu biểu về cả giá trị cảnh quan lẫn nghiên cứu lâm học tại Vườn quốc gia Bến En. Hòn đảo này được quy hoạch như một vườn sưu tập thực vật tự nhiên ngoài trời, quy tụ hàng trăm loài cây gỗ quý hiếm của vùng rừng nhiệt đới Bắc Trung Bộ được trồng bảo tồn và phát triển xanh tốt qua nhiều thập kỷ. Dạo bước dưới những vòm lá rợp bóng trên đảo, các nhà nghiên cứu và du khách có thể quan sát trực tiếp cấu trúc phân tầng của rừng mưa nhiệt đới thu nhỏ giữa bốn bề sóng nước.
Bên cạnh địa hình đồi đất thoải và mặt hồ rộng lớn, phía Tây của Vườn quốc gia Bến En còn sở hữu các dải núi đá vôi karst cổ sinh ẩn chứa hệ thống hang động tự nhiên kỳ thú, nổi bật nhất là quần thể hang Ngọc và suối Tiên. Nằm ẩn mình dưới tán rừng nguyên sinh rậm rạp, hang Ngọc có chiều dài hàng trăm mét xuyên qua lòng núi đá với một dòng suối ngầm mát lạnh chảy vắt ngang nền hang. Điểm cuốn hút nhất bên trong lòng hang là những khối thạch nhũ, măng đá lớn kết tinh qua hàng triệu năm mang sắc trắng ngà và vàng óng, khi có ánh sáng chiếu vào liền phản chiếu lấp lánh như một khối ngọc bích khổng lồ giữa lòng đất.

Đa dạng sinh học và rừng nguyên sinh Vườn quốc gia Bến En
Không chỉ cuốn hút bởi vẻ đẹp sơn thủy hữu tình, khu bảo tồn này còn được giới sinh học trong nước và quốc tế đánh giá là một trong những trung tâm đa dạng sinh học trọng điểm của Việt Nam. Tại đây, các hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới trên đất thấp vẫn được bảo vệ nghiêm ngặt.
Thủ phủ loài lim xanh Bến En cổ thụ trăm năm tuổi
Niềm tự hào lớn nhất về mặt tài nguyên thực vật của Vườn quốc gia Bến En chính là việc lưu giữ được hơn 1.389 loài thực vật bậc cao thuộc 653 chi và 173 họ, trong đó nổi bật bậc nhất là quần thể lim xanh Bến En (Erythrophleum fordii) bản địa. Từ lâu trong ngành lâm nghiệp Việt Nam, giống lim xanh Bến En đã nổi danh khắp cả nước nhờ phẩm chất sinh trưởng vượt trội, thân gỗ thẳng vút, thớ gỗ mịn chắc, khả năng chống chịu sâu bệnh tự nhiên cực tốt và được công nhận là nguồn giống cây lâm nghiệp quốc gia quý giá.
Sâu trong các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia Bến En, những cánh rừng nguyên sinh vẫn bảo tồn được hàng trăm cây lim xanh cổ thụ có tuổi đời từ vài trăm năm đến gần một thiên niên kỷ, chiều cao vươn tới 35 - 40 mét và đường kính gốc to đến mức bốn, năm người trưởng thành dang tay ôm không xuể. Cùng chung sống dưới tán rừng lim cổ thụ còn có hàng chục loài cây gỗ quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam như chò chỉ, trai lý, bù hương, lát hoa, sến mật, táu mật, vàng tâm cùng hơn 300 loài cây dược liệu quý của miền núi phía Tây Thanh Hóa.
Khu hệ động vật hoang dã trong Sách đỏ Việt Nam
Sự trù phú của thảm thực vật rừng nhiệt đới kết hợp với diện tích mặt nước rộng lớn của hồ Sông Mực đã tạo nên sinh cảnh cư trú lý tưởng cho khu hệ động vật hoang dã vô cùng phong phú tại Vườn quốc gia Bến En. Theo số liệu điều tra khoa học, nơi đây đã ghi nhận hơn 1.004 loài động vật, bao gồm 91 loài thú, 201 loài chim, 54 loài bò sát, 31 loài lưỡng cư, 68 loài cá nước ngọt và gần 600 loài côn trùng rừng.
Đặc biệt, hệ thống rừng nguyên sinh tại Vườn quốc gia Bến En là nơi sinh sống của tới 29 loài động vật quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN thế giới cần được ưu tiên bảo vệ khẩn cấp. Tiêu biểu nhất trong nhóm linh trưởng và thú lớn là các quần thể vượn đen má trắng, voọc xám, khỉ mặt đỏ, khỉ vàng, cu li nhỏ, gấu ngựa, báo lửa, sói đỏ, sơn dương cùng các loài chim quý như hồng hoàng, công, gà lôi trắng và niệc cổ hung. Dưới lòng hồ Sông Mực sâu thẳm còn là môi trường sinh trưởng của nhiều loài thủy sản nước ngọt kích thước lớn như cá leo, cá lăng, cá chép hồ, cá quả và rùa núi viền.
Bản sắc văn hóa cộng đồng quanh Vườn quốc gia Bến En
Bao bọc xung quanh vùng lõi rừng già và lòng hồ sông Mực là không gian sinh tụ lâu đời của các cộng đồng dân tộc thiểu số miền Tây xứ Thanh. Sự gắn kết mật thiết giữa đời sống bản làng với rừng và nước đã tạo nên một vành đai văn hóa dân gian giàu bản sắc, góp phần đắc lực vào công tác gìn giữ di sản thiên nhiên.
Đời sống văn hóa người Thái, người Mường và người Thổ
Trong khu vực vùng đệm và một số bản làng nằm ven hồ Sông Mực thuộc Vườn quốc gia Bến En, cộng đồng cư dân sinh sống chủ yếu là đồng bào các dân tộc Thái, Mường, Thổ và Kinh. Trải qua nhiều thế hệ định cư bên chân núi và mép nước, đồng bào vẫn gìn giữ vẹn nguyên kiến trúc nhà sàn truyền thống, kỹ thuật đan lát mây tre, nghề dệt thổ cẩm thủ công cùng kho tàng dân ca, dân vũ cổ truyền. Tiêu biểu nhất trong đời sống tâm linh của người Thái tại huyện Như Thanh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia lễ hội Kin Chiêng Boọc Mạy — nghi lễ hát múa dưới cây bông cầu cho bản mường bình yên, mùa màng tươi tốt.
Văn hóa ẩm thực truyền thống của cư dân bản địa quanh Vườn quốc gia Bến En cũng mang đậm hương vị thuần khiết của sản vật lòng hồ và đại ngàn. Nổi tiếng bậc nhất trong văn hóa ẩm thực địa phương là món cá leo nấu canh chua Bến En được chế biến từ loài cá da trơn săn chắc đánh bắt tự nhiên trên hồ Sông Mực kết hợp cùng măng chua và các loại lá rừng thơm dịu. Ngoài ra, vùng rừng núi Như Xuân - Thường Xuân liền kề còn là quê hương của sản vật quế Ngọc Thường Xuân thơm nồng nức tiếng từng được liệt vào hàng sản vật tiến vua trong lịch sử.
Định hướng bảo tồn bền vững gắn với sinh kế bản địa
Để bảo vệ nguyên vẹn diện tích rừng nguyên sinh và nguồn gen đa dạng sinh học trước những thách thức của biến đổi khí hậu, Ban quản lý Vườn quốc gia Bến En đã triển khai đồng bộ các chương trình nghiên cứu nhân giống lâm nghiệp (đặc biệt là bảo tồn nguồn gen lim xanh Bến En và các loài cây bản địa), tuần tra bảo vệ rừng bằng công nghệ hiện đại và cứu hộ động vật hoang dã. Song song với đó, sự phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp bền vững tại vùng miền Tây Thanh Hóa cũng gắn liền với dấu ấn của những nhà quản lý và doanh nhân tâm huyết như Anh hùng Lao động Lê Văn Tam — người có đóng góp lớn trong việc phát triển vùng nguyên liệu nông lâm sản, nâng cao đời sống người dân các huyện miền núi xứ Thanh.
Nhờ đẩy mạnh mô hình giao khoán bảo vệ rừng và khuyến khích cộng đồng người Thái, người Mường, người Thổ tại vùng đệm tham gia trực tiếp vào công tác giữ rừng, ý thức bảo vệ hệ sinh thái hồ Sông Mực ngày càng được nâng cao vững chắc. Những giá trị trụ cột làm nên tầm vóc của khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia này có thể được tổng kết qua các phương diện trọng tâm sau.
- Tuyệt tác cảnh quan sơn thủy Hạ Long trên cạn: Sở hữu diện tích mặt nước hồ Sông Mực rộng hơn 4.000 ha trong xanh bốn mùa, ôm trọn 21 hòn đảo lớn nhỏ như đảo Thực Vật, đảo Hòn Nội và quần thể thạch nhũ hang Ngọc.
- Ngân hàng gen lim xanh bản địa độc nhất vô nhị: Là nơi bảo tồn quần thể lim xanh Bến En cổ thụ hàng trăm năm tuổi có giá trị di truyền lâm học hàng đầu Việt Nam cùng hơn 1.380 loài thực vật bậc cao.
- Khu dự trữ đa dạng sinh học trọng yếu của Bắc Trung Bộ: Lưu giữ hơn 1.000 loài động vật hoang dã, bảo vệ sinh cảnh sống an toàn cho hàng chục loài nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam như vượn đen má trắng và voọc xám.
- Không gian văn hóa bản làng giàu bản sắc dân tộc: Hòa quyện giữa thiên nhiên hoang sơ với đời sống văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái, Mường, Thổ qua lễ hội truyền thống và văn hóa ẩm thực lòng hồ đặc trưng.
Sự kết hợp hài hòa giữa chiều sâu bảo tồn khoa học lâm sinh với vẻ đẹp thơ mộng của rừng già và biển hồ đã khẳng định vị thế không thể thay thế của Vườn quốc gia Bến En trên bản đồ di sản thiên nhiên Việt Nam. Nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu thông tin chuẩn xác về các khu bảo tồn sinh thái và di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Thanh Hóa NSSC luôn nỗ lực xây dựng kho dữ liệu bách khoa toàn diện, góp phần lan tỏa tình yêu thiên nhiên và ý thức gìn giữ màu xanh đại ngàn xứ Thanh.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thanh Hóa.
Bài liên quan
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông - Vẻ đẹp đại ngàn nơi miền Tây xứ Thanh
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông trải rộng hơn 17.600 ha tại Bá Thước và Quan Hóa với rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, ruộng bậc thang cùng cọn nước cổ truyền.
Bãi biển Hải Tiến - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi dải bờ cát dài xứ Thanh
Bãi biển Hải Tiến trải dài 12 km qua vùng ven biển huyện Hoằng Hóa với bờ cát thoải mịn, rừng phi lao xanh ngát và quần thể di tích văn hóa tâm linh cổ kính.
Bãi biển Sầm Sơn - Tuyệt tác danh thắng sơn hải giao hòa của xứ Thanh
Trải dài dưới chân núi Trường Lệ, bãi biển Sầm Sơn hội tụ bờ cát thoai thoải, sóng biển khoáng đạt cùng quần thể di tích đền Độc Cước và hòn Trống Mái kỳ thú.



