Làng chạm khắc đá Nhồi - Nghệ thuật thổi hồn vào đá xanh ngàn năm xứ Thanh
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Mỗi khi nhắc đến nghệ thuật điêu khắc đá cổ truyền Việt Nam, người đời không thể không nhớ đến vùng đất An Hoạch linh thiêng. Trải dài qua hàng chục thế kỷ, làng chạm khắc đá Nhồi đã tạo tác nên những tác phẩm rồng đá, bia ký và tượng thờ uy nghi, góp phần kiến thiết nên diện mạo của những đại công trình kiến trúc quân sự và cung đình rực rỡ bậc nhất nước nhà.
Cội nguồn lịch sử ngàn năm của làng chạm khắc đá Nhồi
Tọa lạc dưới bóng dãy núi đá vôi kỳ vĩ soi bóng xuống dòng sông nhà Lê thơ mộng, vùng đất Nhuệ Thôn xưa kia đã sản sinh ra một nghề điêu khắc thủ công trứ danh. Trải qua muôn vàn thăng trầm của lịch sử dân tộc, làng chạm khắc đá Nhồi luôn giữ vững vị thế là trung tâm chế tác đá mỹ nghệ hàng đầu của cả nước, nơi nghề chạm khắc đá truyền thống được bảo tồn trọn vẹn.
Huyền tích núi An Hoạch và ông tổ truyền nghề
Làng Nhồi có tên chữ là An Hoạch, tục gọi Nhuệ Thôn, nay thuộc phường An Hưng, thành phố Thanh Hóa, trước đây thuộc địa giới huyện Đông Sơn cổ kính. Theo sử liệu và truyền thuyết dân gian địa phương, nghề khai thác và chạm khắc đá nơi đây có lịch sử khởi phát từ thời nhà Lý vào thế kỷ thứ mười một. Khi Thái úy Lý Thường Kiệt về trấn nhậm Ái Châu, ngài đã phát hiện ra chất đá quý hiếm tại dãy núi An Hoạch và đích thân tuyển mộ thợ giỏi, mở trường dạy nghề đục đá cho nhân dân bản địa.
Dưới sự dẫn dắt của các bậc tiền nhân, người dân An Hoạch đã nhanh chóng nắm bắt kỹ thuật tách đá từ lòng núi, dùng búa đục chế tác ra các dụng cụ sinh hoạt và đồ tế tự tinh xảo. Để tưởng nhớ công đức to lớn của các bậc khai sơn phá thạch, người dân trong làng đã lập đền thờ phụng nghè Thượng và nghè Hạ, tôn vinh các bậc thánh tổ đã truyền trao chén cơm manh áo và danh tiếng lẫy lừng cho hậu thế muôn đời.
Dấu tích văn bia và các thời kỳ hưng thịnh
Một trong những chứng tích lịch sử vô giá chứng minh niên đại ngàn năm của làng nghề chính là tấm văn bia chùa Báo Ân dựng vào năm Canh Thìn 1100 trên vách núi An Hoạch. Văn bia ca ngợi chất đá nơi đây có sắc xanh biếc như khói nhạt, chất ngọc óng ánh, gõ vào kêu vang như tiếng chuông khánh, là báu vật trời ban để tạc bia văn chương lưu truyền cho hậu thế.
Đến các thời kỳ triều Trần, triều Hồ và đặc biệt là thời Hậu Lê rực rỡ, danh tiếng của những người nghệ nhân điêu khắc đá An Hoạch đã vang dội khắp bốn phương. Hàng trăm thợ giỏi làng Nhồi được triều đình trưng tập về các trung tâm quyền lực để đảm trách việc xây đắp thành lũy, dựng cột kinh, tạc rùa đá đội bia tiến sĩ và chạm khắc hệ thống lăng tẩm hoàng gia uy nghiêm.
Nguồn đá xanh trầm tích độc nhất tại làng chạm khắc đá Nhồi
Chất lượng và thần thái của những tác phẩm điêu khắc làng Nhồi bắt nguồn từ chính nguồn khoáng sản đá vôi trầm tích đặc hữu nằm sâu trong lòng dãy núi đá quê hương, một nguồn nguyên liệu tự nhiên không nơi nào có được.
Đặc tính thớ đá dẻo dai và sắc biếc như ngọc
Loại đá khai thác tại núi An Hoạch là dòng đá xanh núi Nhồi trầm tích hạt mịn cổ xưa, hình thành qua hàng triệu năm biến đổi địa chất kiến tạo. Đá có màu xám xanh thẫm đặc trưng, khi mài nhẵn và miết bóng sẽ ngả sang màu đen ánh biếc như ngọc bích, toát lên vẻ đẹp sang trọng, cổ kính và thâm nghiêm.
Khác với các loại đá vôi thông thường giòn xốp và dễ nứt nẻ, đá xanh làng Nhồi có độ dai thớ vượt trội, độ cứng đồng nhất và không có vân nứt ngầm bên trong. Nhờ cấu trúc liên kết hạt vô cùng chặt chẽ, người thợ có thể chạm khắc những chi tiết hoa văn cực kỳ mảnh mai, kênh bong phức tạp mà không sợ bị sứt mẻ hay vỡ vụn dưới tác động của mũi đục kim khí.
Kỹ thuật dò tìm và tách khối đá thủ công
Để có được những phiến đá nguyên khối hoàn hảo cho việc tạc tượng lớn hay dựng bia ký, người thợ đá làng Nhồi phải có con mắt nhà nghề tinh tường để nhận biết vỉa đá tốt qua màu sắc bề mặt và âm thanh phát ra khi dùng búa gõ thử. Kỹ thuật tách đá thủ công truyền thống đòi hỏi sự tính toán chuẩn xác hướng đi của thớ đá tự nhiên.
Thợ khai thác sẽ dùng choang sắt đục thành một hàng lỗ thẳng tắp dọc theo mạch đá, sau đó cắm các nêm sắt vào từng lỗ và dùng búa tạ gõ đều tay theo nhịp điệu dồn dập. Áp lực nêm sắt sẽ tạo ra vết nứt thẳng tắp tách rời khối đá nặng hàng chục tấn ra khỏi vách núi mà không làm om rạn cấu trúc bên trong, sẵn sàng đưa về xưởng chế tác.
Đỉnh cao kỹ nghệ tạo tác tại làng chạm khắc đá Nhồi
Nghệ thuật chạm khắc đá tại làng Nhồi là sự kết tinh kỳ diệu giữa sức mạnh cơ bắp phi thường và sự khéo léo, tinh tế đến tột cùng của tâm hồn người nghệ sĩ dân gian xứ Thanh.
Phương pháp đục bạt và chạm bong kênh hoa văn
Từ một khối đá thô ráp ban đầu, người nghệ nhân phải thực hiện hàng loạt thao tác đục đẽo công phu, bắt đầu từ kỹ thuật đục bạt chạm bong để loại bỏ lớp đá thừa bên ngoài và định hình dáng vóc cơ bản của tác phẩm. Công đoạn đục phôi đòi hỏi lực búa dứt khoát, chính xác tuyệt đối nhằm tránh làm nứt lõi tượng.
Sau khi đã có hình khối thô, nghệ nhân sẽ chuyển sang dùng các loại đục vũm, đục bạt nhỏ để chạm khắc chi tiết. Đỉnh cao tay nghề thể hiện ở kỹ thuật chạm lộng và chạm bong kênh nhiều tầng lớp, nơi các họa tiết hoa lá, mây cuộn, râu rồng hay vảy cá được tách rời bay bổng khỏi nền đá chính, tạo nên chiều sâu không gian ba chiều sống động và mềm mại đến kinh ngạc.
Tinh hoa điêu khắc rồng mây và linh thú cung đình
Hình tượng rồng thời Lê với thân mình uốn lượn uyển chuyển hình yên ngựa, đầu ngẩng cao uy dũng, bờm dài cuộn sóng và móng vuốt sắc nhọn là đỉnh cao nghệ thuật của thợ đá làng Nhồi. Từng chiếc vảy rồng, vân mây lửa cuồn cuộn trên các bậc thềm cung điện đều toát lên hào khí quật cường và sự quyền uy tối thượng của vương triều phong kiến.

Bên cạnh hình tượng rồng mây, các dòng tượng đá cung đình thời Lê như tượng voi quỳ, ngựa chầu, tê ngưu và hổ đá uy nghi tạc từ đá nguyên khối đều thể hiện khả năng nắm bắt giải phẫu động vật và nhân học tinh tế của nghệ nhân xưa. Những pho tượng linh thú này không chỉ mang ý nghĩa hộ vệ tâm linh mà còn biểu trưng cho sự thái bình thịnh trị của non sông đất nước.
Quy trình chế tác đá mỹ nghệ thủ công tại làng nghề được tóm lược qua bảng kỹ thuật chuyên môn dưới đây:
| Công đoạn điêu khắc | Kỹ thuật chế tác thủ công | Đòi hỏi tay nghề và độ chuẩn xác |
|---|---|---|
| Khai thác và bạt đá | Dùng nêm sắt và búa tách đá theo thớ vỉa | Giữ khối đá nguyên vẹn, không om rạn nứt ngầm |
| Phác thảo và đục thô | Dùng ve sắt đục tạo hình khối tổng thể dáng tượng | Tỷ lệ hình học hài hòa, xác định chuẩn diện mạo |
| Chạm bong và chạm lộng | Dùng đục nhỏ tỉa từng lớp mây, vảy rồng chìm nổi | Đường nét thanh thoát, tạo chiều sâu không gian |
| Đánh bóng mài nhẵn | Dùng đá mài và lá ráp miết bóng bề mặt đá | Làm nổi bật màu xanh đen ánh ngọc tự nhiên |
Đóng góp di sản và diện mạo mới của làng chạm khắc đá Nhồi
Dấu ấn bàn tay tài hoa của thợ đá làng Nhồi đã khắc sâu vào trang sử vàng son của nền kiến trúc điêu khắc dân tộc, để lại cho hậu thế một gia tài di sản kiến trúc đá xứ Thanh đồ sộ và trường tồn.
Dấu ấn tại các đại công trình lịch sử quốc gia
Công trình kiến trúc đá vĩ đại nhất in đậm trí tuệ và công sức phi thường của thợ đá An Hoạch chính là di sản thế giới Thành Nhà Hồ được xây dựng dưới thời vua Hồ Quý Ly. Toàn bộ tòa thành đồ sộ được lắp ghép từ hàng vạn phiến đá xanh nguyên khối khổng lồ, mỗi khối nặng từ mười đến hai mươi tấn, được đục đẽo vuông vức đến mức không cần sử dụng bất kỳ chất kết dính nào mà vẫn đứng vững vững chãi qua hơn sáu trăm năm bão táp.

Không dừng lại ở đó, tại thánh địa Lam Sơn quê hương của anh hùng giải phóng dân tộc vua Lê Thái Tổ, các nghệ nhân làng Nhồi đã tạc nên tuyệt tác bảo vật quốc gia bia Vĩnh Lăng Lam Kinh tại khu di tích lịch sử Lam Kinh. Tấm bia đá trầm tích nguyên khối đồ sộ ngự trên lưng rùa thần dũng mãnh, bốn góc khắc họa văn rồng chầu mặt trời mềm mại như nhung lụa, khẳng định đỉnh cao muôn trượng của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lê sơ. Dấu ấn đá xanh còn hiện diện trang trọng tại đàn tế Nam Giao Hồ triều với giếng vua xếp đá bậc thang kỳ vĩ.
Gìn giữ nghề truyền thống và đào tạo thế hệ kế cận
Trong dòng chảy đổi mới của đất nước hôm nay, làng nghề đá Nhồi đã khoác lên mình diện mạo khang trang của một trung tâm sản xuất đá mỹ nghệ hiện đại. Dù các loại máy cắt đá, máy mài kim cương và máy nâng cơ giới đã hỗ trợ đắc lực cho công việc nặng nhọc, nhưng những công đoạn chạm trổ đường nét hoa văn tinh xảo vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào đôi bàn tay vàng và đôi mắt thẩm mỹ của người nghệ nhân.
Nhiều hiện vật điêu khắc đá cổ quý hiếm của làng nghề đang được bảo quản và trưng bày trang trọng tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, bên cạnh các di chỉ kỳ thú như động Tiên Sơn Hàm Rồng để du khách muôn phương chiêm ngưỡng. Việc phát triển bền vững làng nghề gắn với bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và tôn vinh người thợ thủ công luôn được cổng thông tin di sản Thanh Hóa NSSC đồng hành và thúc đẩy mạnh mẽ.
Trải qua ngàn năm dâu bể, làng chạm khắc đá Nhồi vẫn giữ trọn linh hồn của đá núi xứ Thanh như một di sản văn hóa trường tồn cùng năm tháng. Tài hoa của những người thợ đá nơi đây không chỉ tạc nên hình hài cho lịch sử mà còn truyền trao niềm tự hào sâu sắc về sức sáng tạo vô tận của bàn tay người thợ thủ công Việt Nam.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thanh Hóa.
Bài liên quan
Làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm - Sắc màu di sản giữa thung lũng Pù Luông
Làng dệt thổ cẩm Lũng Niêm tại Bá Thước Thanh Hóa lưu giữ nghề dệt thủ công của người Mường và Thái với khung cửi gỗ và sắc màu hoa văn truyền thống.
Làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ - Tinh hoa ẩm thực tiến vua trăm năm nơi đất Lam Sơn
Làng nghề làm bánh gai Tứ Trụ tại xã Thọ Diên huyện Thọ Xuân lưu giữ thức quà tiến vua triều Hậu Lê với vỏ lá gai đen bóng và nhân đậu xanh thơm dẻo.
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường - Vũ điệu bên cây bông ngũ sắc
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường ở Ngọc Lặc, Thanh Hóa diễn ra vào Rằm tháng Giêng và tháng Ba âm lịch với cây bông ngũ sắc cùng 48 trò diễn dân gian.



