Bỏ qua đến nội dung

Làng đúc đồng cổ Trà Đông - Ngọn lửa ngàn năm thắp sáng hồn thiêng sông Mã

Nằm êm đềm bên dòng sông Chu thuộc huyện Thiệu Hóa, làng đúc đồng cổ Trà Đông là cái nôi luyện kim thủ công trứ danh của xứ Thanh, nơi những nghệ nhân tài hoa bền bỉ giữ trọn ngọn lửa thiêng và bí quyết đúc trống đồng Đông Sơn suốt nhiều thế kỷ thăng trầm.

NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Chiếc trống đồng Đông Sơn cổ kính tuyệt mỹ được đúc thủ công theo kỹ nghệ làng đúc đồng cổ Trà Đông

Trải qua biết bao biến thiên của lịch sử, làng đúc đồng cổ Trà Đông tại vùng đất Thiệu Trung vẫn sừng sững như một chứng nhân sống động cho tài nghệ luyện kim cổ truyền của người Việt. Từng tiếng đục chạm lách cách hòa cùng ánh lửa bập bùng từ các lò nấu đồng không chỉ tạo nên những pho tượng, đồ thờ linh thiêng mà còn tái sinh hoàn hảo những chiếc trống đồng rạng danh non sông.

Cội nguồn lịch sử và không gian văn hóa làng đúc đồng cổ Trà Đông

Dọc theo đôi bờ phù sa trù phú của lưu vực sông Mã và sông Chu, vùng đất xứ Thanh từ thuở bình minh của dân tộc đã là trung tâm luyện kim rực rỡ bậc nhất Đông Nam Á. Trong mạch nguồn phù sa ấy, làng đúc đồng cổ Trà Đông được xem như ngọn hải đăng gìn giữ bí quyết hỏa luyện thủ công qua muôn trùng biến thiên lịch sử, nơi nghề đúc đồng truyền thống đã ăn sâu vào nếp nghĩ của từng người dân.

Vùng đất Thiệu Trung và huyền tích ông tổ truyền nghề

Làng Trà Đông từ xưa còn có tên nôm thân thuộc là làng Chè, thuộc tổng Thạch Tư, nay là xã Thiệu Trung, huyện Thiệu Hóa. Nằm cách trung tâm thành phố Thanh Hóa chừng 12 cây số về hướng tây bắc, ngôi làng tựa mình vào doi đất bồi màu mỡ, nơi hội tụ khí thiêng sông núi và thuận tiện cho việc giao thương đường thủy với các vùng lân cận. Theo truyền thuyết dân gian và gia phả các dòng họ lớn tại địa phương, nghề đúc đồng nơi đây có khởi nguồn từ thời kỳ độc lập tự chủ dưới triều đại nhà Lý, gắn liền với công lao truyền dạy của thiền sư Nguyễn Minh Không cùng các vị tiền nhân dòng họ Vũ tài hoa.

Hằng năm, vào những ngày đầu xuân năm mới, người dân khắp chốn lại hội tụ về đền thờ tổ nghề tại làng để dâng hương tưởng niệm, bày tỏ lòng tri ân sâu sắc tới những bậc tiền hiền đã khai sáng nghề thủ công quý báu. Nét đặc trưng của không gian văn hóa làng Chè cổ kính rêu phong hòa cùng tiếng búa, tiếng đục rộn rã đầu thôn tạo nên một bản hòa ca lao động bất tận, hun đúc nên lòng tự hào và trách nhiệm kế nghiệp của từng thế hệ con cháu xứ Thanh.

Sức sống kiên cường qua từng thời kỳ lịch sử

Trong suốt các triều đại phong kiến Lý, Trần, Lê cho đến triều Nguyễn, thợ đúc đồng làng Chè luôn được các vương triều tín nhiệm triệu tập về kinh thành để đúc các vật phẩm trọng yếu như tiền đồng, súng thần công, chuông chùa và các đồ ngự dụng trong hoàng cung. Dù phải đối mặt với nhiều cuộc chiến tranh tàn khốc và những giai đoạn kinh tế biến động dữ dội, người thợ làng Trà Đông vẫn kiên trì giữ lò, giữ lửa, quyết không để nghề tổ bị mai một.

Đặc biệt, trong những thập niên cuối thế kỷ hai mươi khi cơ chế thị trường mở cửa cùng sự tràn ngập của các sản phẩm đúc công nghiệp hàng loạt, nhiều xưởng đúc thủ công đứng trước nguy cơ đóng cửa. Tuy nhiên, bằng tình yêu máu thịt với nghề cha ông, những nghệ nhân tâm huyết đã chủ động lội ngược dòng, dày công nghiên cứu phục dựng lại các dòng sản phẩm đỉnh cao, đặc biệt là kỹ nghệ đúc trống đồng Đông Sơn, mở ra thời kỳ phục hưng rực rỡ cho làng nghề truyền thống này.

Nguồn nguyên liệu tự nhiên của làng đúc đồng cổ Trà Đông

Một trong những yếu tố cốt lõi làm nên danh tiếng vang dội của các sản phẩm đúc đồng Trà Đông chính là sự am hiểu sâu sắc về nguồn nguyên liệu tự nhiên bản địa. Từng hạt đất, nhành cây, thỏi đồng đều được người thợ chọn lọc kỹ lưỡng, kết hợp hài hòa giữa ngũ hành để tạo ra những mẻ đúc chuẩn mực.

Đất sét sông Chu và tro trấu làm khuôn thau

Khác biệt hoàn toàn với công nghệ đúc khuôn cát hiện đại, làng đúc đồng cổ Trà Đông vẫn trung thành với kỹ nghệ làm khuôn đúc đất sét tro trấu truyền thống. Đất sét được những người thợ lành nghề lặn lội tìm kiếm từ tầng sâu dưới đáy sông Chu và các triền bãi bồi ven phù sa, nơi đất có độ dẻo quánh tuyệt đối, mịn màng, không lẫn sỏi cát và có khả năng chịu nhiệt cực cao mà không bị co ngót nứt nẻ.

Đất sau khi mang về được phơi khô, nghiền nát thành bột mịn rồi phối trộn theo tỷ lệ gia truyền với tro trấu đốt kỹ và xơ giấy bản đã ngâm mềm. Tro trấu có tác dụng tạo độ xốp xơ và thoát khí hoàn hảo khi kim loại lỏng nóng rẫy tràn vào khuôn, giúp sản phẩm khi dỡ ra có bề mặt trơn láng, không bị rỗ xỉ hay nứt vỡ. Đất làm khuôn ngoài cần có độ dẻo dai và chịu nhiệt, còn đất làm thao ruột bên trong phải xốp nhẹ để dễ dàng phá bỏ sau khi đúc.

Hợp kim đồng đỏ và kỹ nghệ lửa gia truyền

Nguyên liệu đồng dùng trong các lò đúc Trà Đông chủ yếu là dòng hợp kim đồng đỏ nguyên chất, kết hợp với thiếc, chì và kẽm theo tỷ lệ bí truyền nghiêm ngặt. Sự phối trộn này đòi hỏi trực giác và kinh nghiệm tích lũy hàng chục năm của người thợ cả, bởi nếu tỷ lệ thiếc quá cao sản phẩm sẽ giòn gãy, còn nếu quá thấp đồng sẽ khó nóng chảy đều và không thể tạo nên âm vang trong trẻo khi gõ vào chuông, chiêng hay mặt trống đồng.

Nhiên liệu đốt lò từ xưa đến nay chủ yếu sử dụng than đá chất lượng cao kết hợp với than củi khô, giúp ngọn lửa cháy đều và đạt tới nhiệt độ cực đại hơn một nghìn hai trăm độ C. Người thợ cả phải luôn túc trực bên cửa lò, quan sát sắc lửa qua từng giai đoạn từ đỏ sẫm sang vàng rực rồi ngả sang ánh xanh tím le lói để phán đoán chính xác khoảnh khắc đồng đã ngấu hoàn toàn, sẵn sàng cho công đoạn rót khuôn quyết định.

Kỹ thuật chế tác tinh xảo tại làng đúc đồng cổ Trà Đông

Quy trình chế tác một sản phẩm đồng thủ công tại Trà Đông là một chuỗi các công đoạn cực kỳ phức tạp và đòi hỏi sự tập trung cao độ, nơi mỗi bước đi đều gửi gắm trọn vẹn trí tuệ và sự khéo léo của người nghệ nhân tài hoa.

Nghệ thuật tạo hình và chạm khắc hoa văn Đông Sơn

Điểm đặc sắc làm nên thương hiệu độc bản của làng nghề chính là nghệ thuật đắp mẫu và khắc họa văn chìm nổi trên khuôn bản âm. Trước khi đúc, nghệ nhân phải tạo một phôi mẫu bằng sáp ong hoặc đất sét, sau đó dùng những chiếc ve gỗ, dao khắc chuyên dụng để tỉa tót từng đường nét hoa văn vô cùng tỉ mỉ. Các mô típ hoa văn chim Lạc sải cánh, đàn hươu ngơ ngác, cảnh người giã gạo, chèo thuyền chiến hay ngôi sao mười bốn cánh tỏa sáng rực rỡ đều được tái hiện chân thực, kế thừa trọn vẹn tinh hoa từ văn hóa Đông Sơn lừng lẫy.

Mặt trống đồng Đông Sơn với hoa văn ngôi sao và chim Lạc tinh xảo đúc tại làng đúc đồng cổ Trà Đông
Mặt trống đồng Đông Sơn với hoa văn ngôi sao và chim Lạc tinh xảo đúc tại làng đúc đồng cổ Trà Đông

Từng nét khắc trên khuôn âm đòi hỏi người thợ phải khắc ngược hoàn toàn so với sản phẩm hoàn thiện. Chỉ cần một đường lượn dao chệch nhịp hay độ sâu nông không đồng nhất, toàn bộ tác phẩm sẽ mất đi tính cân đối và thần thái linh thiêng vốn có. Chính sự khổ luyện công phu này đã biến mỗi người thợ Trà Đông thành một nhà điêu khắc điêu luyện trên nền đất sét.

Quy trình rót đồng nóng chảy vào lòng khuôn đúc

Sau khi khuôn được nung chín ở nhiệt độ cao để khử sạch hơi nước, công đoạn rót đồng lỏng sẽ diễn ra trong không khí căng thẳng và trang nghiêm. Dưới sự điều phối của người thợ cả giàu kinh nghiệm, những chiếc muôi sắt lớn múc dòng kim loại nóng rực ánh cam đỏ từ nồi nấu, từ từ rót chuẩn xác vào miệng phễu của khuôn đúc. Dòng chảy phải liên tục, êm đềm và dứt khoát, không được ngắt quãng dù chỉ nửa giây nhằm tránh hiện tượng phân tầng hoặc đông kết cục bộ.

Thân trống đồng Đông Sơn với quai kép bện thừng và các băng hoa văn đúc nổi sống động
Thân trống đồng Đông Sơn với quai kép bện thừng và các băng hoa văn đúc nổi sống động

Khi khuôn nguội hẳn, thợ nghề sẽ tiến hành đập vỡ lớp vỏ khuôn đất bên ngoài, cẩn thận lấy sản phẩm thô ra và áp dụng kỹ thuật chạm nguội hoa văn điêu luyện. Bằng đôi bàn tay khéo léo và hàng chục mũi đục thép sắc bén, nghệ nhân sẽ tỉ mỉ cạo bỏ các đường ba via thừa, mài nhẵn các góc cạnh, rồi dùng ve tỉa gọt lại từng chi tiết hoa văn cho thật sắc sảo, trước khi quét lớp màu giả cổ gia truyền để tạo nên chiều sâu thời gian cho tác phẩm.

Bảng quy trình chế tác thủ công tiêu biểu tại làng nghề được tóm lược qua các công đoạn kỹ thuật then chốt dưới đây:

Công đoạn kỹ thuậtĐặc tính thủ công truyền thốngYêu cầu mỹ thuật và chất lượng
Tạo mẫu và đắp khuônSử dụng đất sét phù sa trộn tro trấu giã nhuyễnBề mặt khuôn mịn màng, độ dày mỏng chuẩn xác
Nấu và hợp kim hóaNung đồng đỏ nguyên chất cùng thiếc và kẽmNhiệt độ đạt hơn 1.200 độ C, dòng kim loại đều
Rót đồng vào khuônDòng đồng chảy liên tục và không ngắt quãngKhông để bọt khí hoặc rỗ xỉ trên bề mặt
Chạm nguội hoàn thiệnDùng ve, búa tỉa từng đường nét hoa văn chìm nổiTái hiện sinh động chim Lạc và vòng tròn đồng tâm

Giá trị di sản trường tồn của làng đúc đồng cổ Trà Đông

Vượt lên trên ý nghĩa của một làng nghề thủ công sinh kế thuần túy, những giá trị mà làng Trà Đông mang lại đã trở thành một phần không thể tách rời trong kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của cả dân tộc.

Danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những đóng góp đặc biệt xuất sắc và bề dày lịch sử ngàn năm của làng nghề, vào năm 2018, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa nghề đúc đồng Trà Đông vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là niềm vinh dự to lớn, khẳng định sức sống mãnh liệt của một làng nghề cổ đã vượt qua muôn vàn thử thách để bảo tồn trọn vẹn hồn cốt của nền văn minh kim khí rực rỡ của tổ tiên.

Các sản phẩm đúc đồng Trà Đông ngày nay không chỉ hiện diện trang trọng trong các bảo tàng, khu di tích lịch sử và đền miếu linh thiêng trên khắp cả nước mà còn được lựa chọn làm quà tặng ngoại giao cấp quốc gia. Khi chiêm ngưỡng những quả trống đồng nặng hàng tấn được đúc nguyên khối với hoa văn tinh xảo như chiếc trống đồng Cẩm Giang cổ xưa, bạn bè quốc tế đều phải ngỡ ngàng trước tài hoa xuất chúng của người thợ thủ công xứ Thanh.

Bàn tay nghệ nhân tiếp nối ngọn lửa nghề ngàn năm

Ngày nay, bên cạnh những bậc nghệ nhân gạo cội như Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu, thế hệ trẻ tại làng nghề đang không ngừng tiếp nối truyền thống với lòng nhiệt huyết và tư duy đổi mới. Các bạn trẻ không chỉ nắm vững kỹ thuật đúc gia truyền của cha ông mà còn linh hoạt kết hợp với công nghệ thiết kế đồ họa ba chiều để nâng cao độ chính xác của các mẫu khuôn, mở rộng thị trường tiêu thụ trên các nền tảng số.

Trong bức tranh tổng thể về các điểm đến văn hóa của tỉnh, việc kết nối không gian làng nghề với làng cổ Đông Sơn, di tích hào hùng cầu Hàm Rồng Thanh Hóa, cũng như quần thể di sản uy nghiêm của vua Lê Thái Tổ tại khu di tích lịch sử Lam Kinh đã tạo nên một chuỗi trải nghiệm văn hóa vô cùng hấp dẫn cho du khách gần xa. Sự phát triển vững chắc của nghề thủ công cũng gắn liền với cội nguồn lịch sử định đô của vua Lý Thái Tổ từ ngàn xưa. Những nỗ lực quảng bá di sản này đang được hệ thống chuyên trang Thanh Hóa NSSC lan tỏa mạnh mẽ tới cộng đồng khởi nghiệp và du khách trong nước lẫn quốc tế.

Nhìn lại chặng đường phát triển rực rỡ, làng đúc đồng cổ Trà Đông không chỉ đại diện cho đỉnh cao kỹ nghệ luyện kim bản địa mà còn là biểu tượng rực rỡ cho tâm hồn và trí tuệ của con người xứ Thanh. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản quý báu này chính là cầu nối vững chắc để trao truyền hào khí ngàn năm cho các thế hệ tương lai.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thanh Hóa

thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thanh Hóa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất