Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Bà Triệu - Hào khí Nhụy Kiều Tướng Quân nơi đất cổ Cửu Chân

Mỗi độ tháng Hai âm lịch về dưới chân núi Gai và đỉnh núi Tùng lịch sử, lễ hội đền Bà Triệu lại ngân vang tiếng trống đồng tôn vinh khí phách bất khuất của nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh.

NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Nghi thức tế lễ cổ truyền rợp bóng cờ ngũ sắc tại sân đền trong lễ hội đền Bà Triệu Thanh Hóa

Lễ hội đền Bà Triệu là đại lễ truyền thống cấp quốc gia được tổ chức từ ngày 19 đến ngày 24 tháng 2 âm lịch hằng năm tại xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa nhằm tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh. Giữa không gian linh thiêng nối liền núi Gai, núi Tùng và làng cổ Phú Điền, kỳ lễ hội mùa xuân tái hiện khí phách quật cường của cuộc khởi nghĩa thế kỷ III qua tục rước kiệu bay độc bản cùng hệ thống nghi thức cổ truyền đặc sắc.

Căn nguyên lịch sử hình thành lễ hội đền Bà Triệu

Trải qua gần mười tám thế kỷ lưu truyền trong tâm thức dân gian xứ Thanh, kỳ đại lễ tháng Hai âm lịch dưới chân núi Gai là biểu tượng sáng ngời của truyền thống bất khuất chống ngoại xâm và tinh thần tôn vinh phụ nữ Việt Nam. Mỗi nghi thức tại lễ hội đều bắt nguồn từ trang sử hào hùng thời kỳ đầu công nguyên.

Khí phách Nhụy Kiều Tướng Quân và cuộc khởi nghĩa năm 248

Căn nguyên lịch sử của lễ hội đền Bà Triệu gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp lẫy lừng của nữ anh hùng Triệu Thị Trinh (còn gọi là Triệu Ẩu hay Nhụy Kiều Tướng Quân), người con ưu tú của miền đất Cửu Chân xưa. Sinh năm Bính Ngọ (226) tại vùng núi Quan Yên (nay thuộc huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa), từ thuở thiếu thời, Bà Triệu cùng người anh trai là Triệu Quốc Đạt đã sớm nuôi chí lớn đánh đuổi ách đô hộ hà khắc của chính quyền Đông Ngô để giành lại quyền sống tự chủ cho bách tính. Câu nói khí phách của bà về khát vọng cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, lấy lại giang sơn, dựng nền độc lập đã trở thành tuyên ngôn bất hủ về ý chí tự cường của dân tộc Việt.

Mùa xuân năm Mậu Thìn (248), cuộc khởi nghĩa Bà Triệu năm 248 chính thức bùng nổ từ căn cứ núi Nưa và vùng Bồ Điền (nay là xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc). Hình ảnh vị nữ tướng tuổi đôi mươi mặc áo giáp vàng, đi guốc ngà, cài trâm vàng, cưỡi voi trắng một ngà ra trận đã làm rung chuyển hệ thống cai trị của Đông Ngô khắp vùng Giao Châu. Trong cuộc chiến đấu không cân sức bảo vệ căn cứ Bồ Điền trước tám nghìn quân của tướng Lục Dận, vị nữ tướng anh hùng đã anh dũng tuẫn tiết trên đỉnh núi Tùng vào ngày 22 tháng 2 năm Mậu Thìn (248) khi mới tròn hai mươi hai tuổi.

Truyền thống phụng thờ tiền nhân tại làng cổ Phú Điền

Sau khi nữ tướng Triệu Thị Trinh hóa thân vào non sông đất nước, nhân dân làng Phú Điền (Bồ Điền xưa) đã lập đền thờ dưới chân núi Gai, xây dựng lăng mộ trên đỉnh núi Tùng và dựng ngôi đình làng bề thế để đời đời hương khói phụng thờ bà làm Thành hoàng bản cảnh. Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn, từ thời kỳ trung hưng đất nước gắn với Cố đô Hoa Lư và kinh đô Hoàng thành Thăng Long, các bậc đế vương đều ban sắc phong tôn vinh bà là bậc "Thượng đẳng tối linh thần", đồng thời cấp ruộng tế tự để dân làng duy trì quốc lễ hằng năm.

Từ truyền thống uống nước nhớ nguồn ấy, ngày mất của bà (22 tháng 2 âm lịch) đã trở thành ngày chính hội của cả vùng hạ lưu sông Mã. Năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh lễ hội đền Bà Triệu vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc biệt của lễ hội gắn liền với Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu.

Hạng mục di sản lễ hộiThời gian và địa điểm thực hànhĐặc trưng nghi thức và giá trị biểu tượng
Thời gian tổ chứcTừ ngày 19 đến ngày 24 tháng 2 âm lịch hằng năm (chính hội ngày 22/2 âm lịch)Tưởng niệm ngày mất của nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh (22 tháng 2 năm 248)
Quần thể không gianĐền Bà Triệu (núi Gai), lăng mộ (núi Tùng) và đình Phú Điền, xã Triệu Lộc, Hậu LộcTam giác tâm linh tái hiện trọn vẹn nơi lập căn cứ, nơi chiến đấu và nơi an nghỉ của Bà Triệu
Lễ Mộc dục và Phụng nghinhCử hành trước ngày chính hội tại đền thờ và rước long vị về đình Phú ĐiềnTẩy trần đồ tế khí bằng nước giếng cổ, cung nghinh thánh giá về đình làng để toàn dân bái yết
Tục rước kiệu bayRước kiệu bát cống từ đền qua lăng núi Tùng về đình Phú Điền với tốc độ nhanhMô phỏng khí thế thần tốc của nghĩa quân Bà Triệu khi cưỡi voi vượt núi băng ngàn ra trận
Hội trận Ngô - TriệuTrò diễn dân gian tái hiện trận đánh lịch sử giữa trai tráng hai làng Phú Điền và Nội TýTôn vinh nghệ thuật quân sự, tinh thần thượng võ và khát vọng giành độc lập, hòa bình
Diễn xướng dân gianHát chầu văn, hát ca công, múa rồng, múa lân, đánh cờ người và leo núi TùngGìn giữ kho tàng sử ca dân gian truyền tụng công đức Nhụy Kiều Tướng Quân qua nhiều thế kỷ

Không gian tam giác tâm linh của lễ hội đền Bà Triệu

Điểm độc đáo bậc nhất của lễ hội đền Bà Triệu là không gian hành lễ không bó hẹp trong một ngôi đền đơn lẻ mà trải rộng trên quần thể di tích hoàn chỉnh gồm ba điểm nhấn kiến trúc: Đền thờ trên núi Gai, Lăng mộ trên núi Tùng và Đình làng Phú Điền. Ba công trình kết nối thành một trục cảnh quan lịch sử thiêng liêng nơi cửa ngõ phía bắc xứ Thanh.

Quần thể đền thờ chân núi Gai và đình cổ Phú Điền

Điểm khởi đầu của mọi nghi thức trong lễ hội đền Bà Triệu là ngôi đền cổ kính tọa lạc dưới chân núi Gai (Tượng Sơn), sát bên Quốc lộ 1A thuộc xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc. Quần thể đền Bà Triệu Hậu Lộc được kiến tạo theo lối kiến trúc truyền thống "nội công ngoại quốc" tựa lưng vào sườn núi đá vôi trầm mặc, phía trước là hồ nước hình chữ nhật phẳng lặng soi bóng cổng Nghi môn tứ trụ. Bước qua cổng ngoại, cổng nội và sân thiên tỉnh lát đá xanh là hệ thống Tiền đường, Trung đường và Hậu cung chạm khắc tứ linh tinh xảo, nơi đặt ngai thờ Nhụy Kiều Tướng Quân uy nghiêm.

Cách đền thờ khoảng hơn một cây số về phía tây nam là đình làng Phú Điền — ngôi đình cổ quy mô lớn bậc nhất xứ Thanh được xây dựng từ thời Lê trung hưng và trùng tu dưới thời Nguyễn. Ngôi đình có kết cấu gỗ lim vững chãi với hệ vì kèo chồng rường giá chiêng, chạm nổi hình rồng ổ, cá chép hóa rồng và tiên nữ cưỡi phượng. Trong suốt những ngày diễn ra đại lễ tháng Hai âm lịch, đình Phú Điền đóng vai trò là nơi hội tụ của cộng đồng dân cư bản địa để đón rước kiệu thánh về ngự và tổ chức tế lễ hội đồng.

Khu lăng mộ đá trên đỉnh núi Tùng và đền Đệ Tứ

Nằm đối diện với núi Gai qua cánh đồng lúa xanh mướt là ngọn núi Tùng (Tùng Sơn) rợp bóng thông reo — nơi vị nữ tướng anh hùng đã trút hơi thở cuối cùng vào ngày 22 tháng 2 năm Mậu Thìn (248) và được nhân dân an táng trên đỉnh núi.

Tháp mộ đá xanh cổ kính tại khu lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng huyện Hậu Lộc
Tháp mộ đá xanh cổ kính tại khu lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng huyện Hậu Lộc

Dưới chân núi Tùng còn lưu giữ khu mộ của ba anh em họ Lý (Lý Bật, Lý Đô, Lý Tiến) — ba vị tướng trung thành đã sát cánh cùng Bà Triệu từ ngày đầu tụ nghĩa cho tới phút hy sinh trên chiến trường Bồ Điền, cùng ngôi miếu Bàn Thề nơi nghĩa quân từng cắt máu ăn thề.

Nghi thức rước kiệu bay và hội trận tại lễ hội đền Bà Triệu

Linh hồn làm nên bản sắc không thể trộn lẫn của lễ hội đền Bà Triệu chính là chuỗi nghi lễ cổ truyền được gìn giữ nghiêm cẩn qua hàng chục thế hệ người dân làng Phú Điền.

Đoàn rước kiệu truyền thống đi qua cổng Nghi môn trong ngày khai hội đền Bà Triệu
Đoàn rước kiệu truyền thống đi qua cổng Nghi môn trong ngày khai hội đền Bà Triệu

Lễ Mộc dục, Phụng nghinh và tục rước kiệu bay

Theo cổ lệ của làng Phú Điền, từ ngày 18 và 19 tháng 2 âm lịch, các vị bô lão có uy tín trong làng thành kính thực hiện lễ Mộc dục (tắm tượng và lau rửa đồ tế khí bằng nước tinh khiết lấy từ giếng cổ bên sườn núi Gai), sau đó mặc áo bào mới cho tượng thánh. Tiếp nối là lễ Phụng nghinh rước long vị của Bà Triệu cùng các vị tướng quân lên cỗ kiệu bát cống sơn son thếp vàng để chuẩn bị cho cuộc hành trình tâm linh từ đền thờ qua lăng núi Tùng về đình làng Phú Điền vào sáng ngày chính hội 22 tháng 2 âm lịch.

Điểm nhấn kỳ thú nhất của toàn bộ kỳ đại lễ chính là tục "rước kiệu bay" do mười sáu thanh niên trai tráng khỏe mạnh của làng Phú Điền trực tiếp đảm nhận nâng cỗ kiệu bát cống. Đi trước và theo sau cỗ kiệu là đội cờ ngũ sắc, đội bát bửu, gươm trường, kích cổ, lọng vàng cùng hàng trăm người dân trong trang phục lễ hội.

Trên những đoạn đường bằng phẳng hay khi tiến lên bậc đá dốc đứng và xoay vòng trước sân đình Phú Điền, cỗ kiệu nặng hàng trăm cân trên vai các trai tráng chuyển động vùn vụt, lúc lao thẳng về phía trước, lúc xoay tròn uyển chuyển khiến người xem có cảm giác chiếc kiệu đang "bay" lơ lửng giữa biển cờ hoa. Theo quan niệm văn hóa dân gian xứ Thanh, nghi thức rước kiệu bay tái hiện sinh động khí thế hành quân thần tốc của Nhụy Kiều Tướng Quân khi cưỡi voi trắng vượt suối băng ngàn xung trận năm xưa.

Lễ tế Phụng nghinh và trò diễn hội trận Ngô - Triệu

Khi đoàn rước kiệu hoàn tất lộ trình từ đền thờ lên bái yết lăng mộ trên đỉnh núi Tùng và an vị tại chính điện đình Phú Điền, nghi thức tế lễ cổ truyền được cử hành trọng thể với các tuần dâng hương, dâng rượu, dâng lễ vật bánh chưng, bánh dày và những thức quà truyền thống xứ Thanh như bánh gai Tứ Trụ.

Song hành cùng nghi lễ tế tự là phần hội dân gian đặc sắc với tâm điểm là trò diễn "Hội trận Ngô - Triệu" (còn gọi là tục đánh trận giả bằng gậy tre hoặc ống lệnh). Trai tráng hai làng Phú Điền và Nội Tý chia làm hai đội hình dàn trận trên bãi đất rộng giữa núi Gai và núi Tùng, tái hiện các thế võ cổ truyền, cách bố trí mai phục và tinh thần đoàn kết của nghĩa quân Cửu Chân.

Giá trị văn hóa phi vật thể của lễ hội đền Bà Triệu

Trải qua gần hai thiên niên kỷ tồn tại và phát triển, lễ hội đền Bà Triệu đã trở thành một bộ sử biên niên sống động được lưu giữ bằng ký ức cộng đồng và nghi thức diễn xướng dân gian.

Tôn vinh truyền thống anh hùng của phụ nữ Việt Nam

Cùng với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40, cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu năm 248 và không gian lễ hội đền Bà Triệu là minh chứng hùng hồn cho vị thế và phẩm chất "Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang" của người phụ nữ Việt Nam trong lịch sử dựng nước và giữ nước.

Bảo tồn di sản lễ hội gắn với văn hiến xứ Thanh

Trong hệ sinh thái văn hóa bản địa của tỉnh Thanh Hóa, lễ hội đền Bà Triệu vào mùa xuân tháng Hai âm lịch cùng với lễ hội đền Sòng Sơn và đại lễ mùa thu lễ hội Lam Kinh tại khu di tích lịch sử Lam Kinh hay di sản thế giới Thành Nhà Hồ đã kiến tạo nên bức tranh di sản bốn mùa giàu bản sắc. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Thanh Hóa NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện nhằm giới thiệu sâu rộng những giá trị lịch sử của vùng đất Cửu Chân cổ. Giữa tiếng trống hội ngân vang dưới chân núi Gai và sắc thông xanh bất diệt trên đỉnh núi Tùng, lễ hội đền Bà Triệu mãi là điểm tựa tâm linh khơi dậy niềm tự hào dân tộc và khát vọng hòa bình trường tồn của đất nước Việt Nam.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thanh Hóa

thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thanh Hóa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất