Lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố - Hồn cốt văn hóa biển Ngư Lộc xứ Thanh
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Gắn liền với nhịp sống vươn khơi bám biển từ bao đời nay tại vùng duyên hải huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa, lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố là đại lễ truyền thống lớn nhất của ngư dân địa phương mỗi độ xuân về. Diễn ra tại khu di tích đền Diêm Phố thuộc làng biển Ngư Lộc, sự kiện văn hóa này tái hiện sống động tín ngưỡng thờ Tứ Vị Thánh Nương, cá Ông cùng nghi thức rước thuyền Long Châu hướng ra cửa biển Lạch Trường đầy trang nghiêm.
Nguồn gốc tín ngưỡng vạn chài và lịch sử lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố
Đối với cộng đồng cư dân sinh sống bằng nghề đánh bắt hải sản dọc bờ biển Bắc Trung Bộ, đại dương bao la vừa là nguồn sinh kế nuôi sống bao thế hệ, vừa ẩn chứa những thử thách của sóng gió khơi xa. Từ thực tiễn lao động ấy, lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố đã hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ như điểm tựa tinh thần thiêng liêng của người dân miền biển Hậu Lộc.
Quá trình tụ cư lâu đời nơi làng biển Ngư Lộc
Theo sử liệu địa phương và gia phả các dòng họ khai canh tại vùng biển Hậu Lộc, xã Ngư Lộc ngày nay xưa kia mang tên cổ là làng Diêm Phố (kẻ Diêm). Vào thế kỷ XIII dưới thời nhà Trần và tiếp nối dưới thời Hậu Lê, cư dân vạn chài đã hội tụ về dải đất bồi nằm giữa cửa Lạch Sung và cửa biển Lạch Trường để lập ấp, làm muối và đóng thuyền đánh cá. Trải qua hàng trăm năm quai đê lấn biển, vùng đất Diêm Phố phát triển thành làng biển Ngư Lộc — xã ven biển có đội tàu đánh bắt xa bờ hùng hậu bậc nhất Thanh Hóa.
Trong suốt chiều dài lịch sử mở đất và giữ biển, truyền thống đoàn kết trên từng con sóng luôn là phẩm chất cốt lõi của ngư dân Diêm Phố. Vào mỗi dịp hạ tuần tháng Hai âm lịch, khi tiết trời mùa xuân mở đầu cho vụ cá nam quan trọng nhất trong năm, dân làng lại neo đậu tàu thuyền ken đặc bờ biển để cử hành đại lễ cầu ngư, tạ ơn trời đất và cầu chúc mùa ra khơi sóng yên biển lặng.
Hệ thống chư vị phúc thần bảo hộ ngư dân
Nét đặc trưng trong cấu trúc tín ngưỡng của lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố là sự dung hợp giữa tín ngưỡng thờ thần tự nhiên của cư dân biển với đạo lý tôn vinh tiền nhân có công bảo quốc hộ dân. Vị thần chủ được phụng thờ trang trọng nhất là Tứ Vị Thánh Nương (Thánh Mẫu Đại Càn Quốc Gia Nam Hải), kết nối mật thiết với đền Cờn Nghệ An và hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu như lễ hội Phủ Dầy. Trong tâm thức ngư dân, Tứ Vị Thánh Nương là vị nữ thần biển tối linh che chở cho những đoàn thuyền vượt giông bão trở về an toàn.
Bên cạnh Thánh Mẫu Đại Càn, thần điện của lễ hội còn tôn thờ Nam Hải Đại Tướng Quân (thần Cá Ông thường cứu giúp thuyền bè gặp nạn giữa trùng khơi) và đức Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn — danh tướng thủy quân thời Trần lập công lớn trong kháng chiến chống Nguyên Mông thế kỷ XIII và trấn giữ các cửa biển vùng Thanh - Nghệ. Ngoài ra, nhân dân còn phối thờ thần Cao Các, Tam Vị Chúa Mường, thần Long Vương cùng các bậc tổ tiên khai cơ lập ấp.
| Thành phần di sản | Nội dung lịch sử và tín ngưỡng cốt lõi | Ý nghĩa trong lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố |
|---|---|---|
| Không gian tổ chức | Khu di tích đền Diêm Phố, xã Ngư Lộc, huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa | Trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh của bảy thôn vùng biển |
| Thời gian mở hội | Từ ngày 21 đến ngày 24 tháng 2 âm lịch hằng năm (chính hội ngày 24/2) | Khởi đầu vụ đánh bắt cá nam đầu xuân của ngư dân vạn chài |
| Đối tượng phụng thờ | Tứ Vị Thánh Nương, Nam Hải Đại Tướng Quân, Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn | Tôn vinh các vị phúc thần bảo hộ ngư dân vượt sóng dữ khơi xa |
| Nghi thức tâm điểm | Lễ rước thuyền Long Châu, lễ tế thần biển, lễ phóng sinh và hóa thuyền | Cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và tôm cá đầy khoang |
| Danh hiệu bảo tồn | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận | Khẳng định giá trị văn hóa biển đảo đặc sắc của tỉnh Thanh Hóa |
Không gian di tích đền thờ diễn ra lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố
Toàn bộ nghi thức cổ truyền của lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố diễn ra trong không gian văn hóa biển sống động, kết nối trực tiếp giữa quần thể kiến trúc tín ngưỡng lâu đời bên trong làng với tuyến đê biển và bến tàu nhìn thẳng ra vùng biển Hậu Lộc.
Quần thể kiến trúc cổ kính tại đền Diêm Phố
Trái tim tâm linh của lễ hội là cụm di tích văn hóa đền Diêm Phố (gồm đền thờ Tứ Vị Thánh Nương, nghè thờ Nam Hải Đại Tướng Quân, đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn, chùa Diêm Phố và phủ Mẫu) tọa lạc tại trung tâm làng biển Ngư Lộc. Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại nơi đầu sóng ngọn gió, cụm di tích vẫn bảo lưu diện mạo kiến trúc truyền thống uy nghiêm với cổng nghi môn bề thế, sân lễ rộng lát gạch và các tòa Tiền đường, Trung đường, Hậu cung chạm khắc tinh xảo.
Nghệ thuật trang trí mỹ thuật tại đền Diêm Phố mang đậm hơi thở văn hóa biển cả. Trên các bức cốn, kẻ hiên, câu đầu và khám thờ gỗ lim là những mảng chạm lộng đề tài ”long vân khánh hội”, ”rồng cuốn thủy”, ”cá chép vượt vũ môn” cùng hình tượng sóng nước trùng điệp. Nội điện còn lưu giữ nhiều cổ vật quý giá như hệ thống sắc phong của các triều đại Hậu Lê, Tây Sơn, Nguyễn cùng những cỗ kiệu bát cống, long ngai, bài vị sơn son thếp vàng.
Cảnh quan cửa biển Lạch Trường và bến thuyền vạn chài
Từ khuôn viên đền Diêm Phố, không gian lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố mở rộng ra tuyến đê kè chắn sóng dọc bờ biển xã Ngư Lộc và vươn tới cửa biển Lạch Trường. Nằm ở phía nam bờ biển Ngư Lộc, cửa biển Lạch Trường là nơi sông Lạch Trường đổ ra biển Đông, đối diện bãi biển Hải Tiến và nhìn ra đảo Hòn Nẹ.
Vào những ngày lễ hội tháng Hai âm lịch, bến bãi dọc bờ biển Ngư Lộc biến thành bức tranh sắc màu rực rỡ. Hàng trăm con tàu đánh bắt xa bờ của ngư dân được sắp xếp ngay ngắn ngoài bến nước, trên mỗi cột buồm treo cờ Tổ quốc đỏ thắm cùng cờ ngũ sắc tung bay trong gió biển, tạo nên phông nền hùng tráng cho các nghi thức rước thần hướng biển.

Nghi thức rước thuyền Long Châu trong lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố
Được tổ chức hằng năm từ ngày 21 đến ngày 24 tháng 2 âm lịch (với năm chính lễ quy mô lớn định kỳ ba năm một lần), lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố bảo lưu hệ thống nghi thức tế lễ vạn chài chặt chẽ, nổi bật nhất là tục chế tác và rước thuyền Long Châu độc đáo.
Nghệ thuật chế tác và rước thuyền Long Châu ra biển
Điểm nhấn linh thiêng nhất trong lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố là nghi thức rước thuyền Long Châu diễn ra vào ngày chính hội 24 tháng 2 âm lịch. Từ nhiều tuần trước ngày mở hội, các nghệ nhân của làng biển Ngư Lộc đã chế tác chiếc thuyền Long Châu bằng khung tre cật dẻo dai, dán giấy ngũ sắc và trang trí vảy rồng, đầu rồng, đuôi phượng sống động.
Chiếc thuyền Long Châu được kiến tạo công phu như chiến thuyền của thủy thần, trên boong dựng lầu vọng cung sơn son thếp vàng cùng cờ thần, lọng tía, hình nhân thủy binh cầm mái chèo. Sáng ngày chính hội, sau nghi thức khởi kiệu tại sân đền Diêm Phố, đoàn rước gồm hàng nghìn người dân xuất phát với đội múa lân sư rồng, nhạc lưu thủy bát âm, các cỗ kiệu rước sắc phong Tứ Vị Thánh Nương, kiệu Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn và thuyền Long Châu do trai tráng vạn chài kiệu trên vai.
Đoàn rước thuyền Long Châu tiến ra đê biển Ngư Lộc trong tiếng trống sấm và tiếng chiêng vang dội. Khi ra tới bờ biển nhìn về cửa biển Lạch Trường, các bậc cao niên thực hiện lễ vọng biển cả, lễ phóng sinh thả các loài thủy sản về đại dương, trước khi cử hành nghi thức hóa thuyền Long Châu tiễn thần ra khơi, cầu mong những chuyến tàu thuận buồm xuôi gió.

Lễ tế thần biển và hội thi thể thao miền biển
Bên cạnh nghi thức rước thuyền Long Châu, phần lễ tại đền Diêm Phố còn diễn ra trang nghiêm với lễ cáo yết (ngày 21 tháng 2 âm lịch), lễ rước nước và lễ đại tế của các bô lão cùng đoàn tế nữ quan. Bản chúc văn cổ được xướng đọc ca ngợi ân đức của Tứ Vị Thánh Nương, Nam Hải Đại Tướng Quân cùng các vị phúc thần đã che chở cho làng biển Ngư Lộc qua bao mùa biển động.
Sau những giờ phút tế lễ thành kính, phần hội của lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố diễn ra sôi nổi với nhiều trò chơi và môn thể thao mang đậm khí chất cư dân vùng biển Hậu Lộc:
- Hội thi chèo thuyền truyền thống trên biển: Các đội tay chèo thiện nghệ từ các thôn tranh tài trên mặt nước ven bờ, thể hiện kỹ năng điều khiển thuyền vượt sóng điêu luyện.
- Hội thi đan lưới và vá lưới nhanh: Tôn vinh đôi bàn tay khéo léo, cần cù của những người phụ nữ hậu phương miền biển.
- Thi kéo co, cờ tướng và bóng chuyền bãi biển: Thu hút đông đảo thanh niên ngư dân tham gia, rèn luyện thể lực và tinh thần hiệp đồng trước mùa vươn khơi.
- Biểu diễn nhạc lưu thủy và hát chèo cổ truyền: Các phường bát âm trình diễn những làn điệu ca ngợi vẻ đẹp quê hương biển đảo xứ Thanh.
Giá trị di sản văn hóa biển của lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố
Trải qua hàng trăm năm lưu truyền qua các thế hệ ngư dân, lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần của vùng duyên hải Hậu Lộc. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa Lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sợi dây cố kết cộng đồng ngư dân bám biển
Giá trị cốt lõi làm nên sức sống bền bỉ của lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố chính là vai trò cố kết cộng đồng bền chặt giữa những người con miền biển. Thông qua việc cùng nhau chế tác thuyền rồng, tham gia đoàn rước thuyền Long Châu và dự lễ tế tại đền Diêm Phố, tình làng nghĩa xóm và ý thức tương trợ trên ngư trường của cư dân làng biển Ngư Lộc càng thêm gắn bó keo sơn.
Trên bản đồ di sản của huyện Hậu Lộc và tỉnh Thanh Hóa, nếu vùng nội đồng Phú Điền tự hào với đền Bà Triệu Hậu Lộc hay vùng núi Bỉm Sơn nổi danh với đền Sòng Sơn Bỉm Sơn, thì vùng cửa biển Ngư Lộc lại tỏa sáng với lễ hội cầu ngư đậm đà bản sắc đại dương. Hành trình về dự hội nơi cửa biển Hậu Lộc còn gắn liền với nghề chế biến hải sản truyền thống nổi danh khắp xứ Thanh như nước mắm Ba Lạch ủ chượp cá cơm thơm nồng, kết nối cùng đặc sản nem chua Thanh Hóa và dải du lịch biển trải dài tới bãi biển Sầm Sơn.
Bảo tồn bản sắc văn hóa biển đảo xứ Thanh
Trong giai đoạn phát triển kinh tế biển gắn với bảo vệ chủ quyền biển đảo của Tổ quốc, việc bảo tồn lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố càng mang ý nghĩa thiết thực. Chính quyền huyện Hậu Lộc và nhân dân xã Ngư Lộc luôn chú trọng gìn giữ nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền từ lễ tế Tứ Vị Thánh Nương, Nam Hải Đại Tướng Quân, Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn tới nghệ thuật làm thuyền Long Châu, đồng thời tuyên truyền bảo vệ nguồn lợi thủy sản quanh cửa biển Lạch Trường.
Nhằm đồng hành cùng công tác lưu trữ và lan tỏa kho tàng văn hóa truyền thống của địa phương, chuyên trang Thanh Hóa NSSC thường xuyên cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh. Tiếng trống hội rộn rã bên mái đền Diêm Phố mỗi độ tháng Hai âm lịch sẽ mãi là nguồn động lực tinh thần tiếp sức cho những đoàn tàu làng biển Ngư Lộc vững vàng vươn khơi thông qua lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thanh Hóa.
Bài liên quan
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường - Vũ điệu bên cây bông ngũ sắc
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường ở Ngọc Lặc, Thanh Hóa diễn ra vào Rằm tháng Giêng và tháng Ba âm lịch với cây bông ngũ sắc cùng 48 trò diễn dân gian.
Lễ hội đền Bà Triệu - Hào khí Nhụy Kiều Tướng Quân nơi đất cổ Cửu Chân
Lễ hội đền Bà Triệu diễn ra từ ngày 19 đến 24 tháng 2 âm lịch tại Hậu Lộc, Thanh Hóa nhằm tưởng niệm nữ anh hùng Triệu Thị Trinh với tục rước kiệu bay độc đáo.
Lễ hội Lam Kinh - Hào khí Lam Sơn nơi đất tổ nhà Hậu Lê
Lễ hội Lam Kinh diễn ra từ ngày 21 đến 23 tháng 8 âm lịch tại Thọ Xuân, Thanh Hóa nhằm tưởng niệm Vua Lê Thái Tổ với nghi thức rước kiệu và trò Xuân Phả cổ.



