Đền Sòng Sơn Bỉm Sơn - Không gian tín ngưỡng thờ Mẫu linh thiêng nơi cửa ngõ xứ Thanh
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Quần thể di tích lịch sử văn hóa đền Sòng Sơn Bỉm Sơn nằm tại phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa, từng được cổ nhân tôn xưng là chốn linh từ bậc nhất xứ Thanh. Khởi dựng dưới triều vua Lê Hiển Tông niên hiệu Cảnh Hưng (1740 - 1786) với tên gọi ban đầu là Sùng Trân Miếu, công trình tôn thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong hệ thống Tứ bất tử và kết nối mật thiết với đền Chín Giếng cùng khu vực đèo Ba Dội lịch sử.
Nguồn gốc lịch sử và huyền tích tại đền Sòng Sơn Bỉm Sơn
Nằm ở vị trí giao thoa địa lý giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ và dải đất Bắc Trung Bộ, đền Sòng Sơn Bỉm Sơn từ lâu đã giữ vai trò trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tiêu biểu của cả nước. Lịch sử hình thành ngôi đền là sự kết tinh giữa mạch nguồn văn hóa dân gian vùng Cổ Đam xưa với những dấu mốc lịch sử trọng đại của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế kỷ.
Sự tích Sùng Trân Miếu thời Cảnh Hưng triều Hậu Lê
Theo các nguồn tư liệu Hán Nôm, văn bia và thần tích lưu giữ tại địa phương, vùng đất Cổ Đam thuộc huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung xưa (nay thuộc phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn) là nơi có địa thế sơn thủy hữu tình với dãy núi Sòng uốn lượn và dòng suối tự nhiên trong vắt. Trong hệ thống thần phả về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, sau các lần giáng trần tại quê hương Vụ Bản gắn với Khu di tích Phủ Dầy và vùng Phố Cát, Thánh Mẫu đã hiển thánh tại vùng núi Sòng để che chở cho bách tính, dạy dân khai khẩn đất hoang, trồng dâu chăn tằm và bốc thuốc cứu người.
Vào thời kỳ Lê Trung hưng, vùng đất xứ Thanh là căn cứ địa trọng yếu gắn liền với sự nghiệp trung hưng nhà Lê của các bậc danh tướng như Nguyễn Hoàng và Trịnh Kiểm. Đến niên hiệu Cảnh Hưng (1740 - 1786) dưới triều vua Lê Hiển Tông, cảm ứng trước sự linh thiêng của Thánh Mẫu nơi dãy núi Sòng, triều đình đã cho khởi dựng ngôi đền quy mô lớn trên nền miếu cổ của dân làng Cổ Đam và ban biển ngạch mang tên Sùng Trân Miếu (còn gọi là Sòng Sơn Vọng Từ). Từ đây, câu ca dân gian tôn vinh đền Sòng là nơi linh thiêng bậc nhất xứ Thanh đã lan truyền khắp vùng châu thổ sông Hồng và sông Mã.
Trải qua biến thiên lịch sử cuối thế kỷ XVIII, vào mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789), trên đường thần tốc tiến quân ra Bắc giải phóng thành Thăng Long, đại quân Tây Sơn do Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ thống lĩnh đã hành quân qua tuyến đường thiên lý vùng núi Sòng và đèo Ba Dội (đèo Tam Điệp). Các triều đại Tây Sơn và sau đó là triều Nguyễn từ thời vua Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức đến Khải Định đều liên tục ban cấp sắc phong Thượng đẳng thần, đồng thời xuất công quỹ cùng nhân dân địa phương tu bổ ngôi đền ngày càng khang trang.
Dấu chân danh nhân văn hóa trên dải đất Cổ Đam
Do tọa lạc ngay bên con đường thiên lý Bắc - Nam huyết mạch xuyên qua dãy Tam Điệp, đền Sòng Sơn Bỉm Sơn trong suốt nhiều thế kỷ là điểm dừng chân chiêm bái, vãn cảnh và đề thơ của biết bao tao nhân mặc khách, sứ thần và danh nhân văn hóa Việt Nam. Nhiều bậc trí thức lớn của xứ Thanh như danh nhân quân sự Đào Duy Từ thuở hàn vi hay các tiến sĩ, văn thần thời Lê - Nguyễn khi qua vùng Tống Sơn đều để lại những áng văn thơ ca ngợi cảnh sắc thiên nhiên kỳ thú nơi cửa ngõ xứ Thanh.
Đặc biệt, vào đầu thế kỷ XIX, đại thi hào Nguyễn Du trong những chuyến đi sứ và hành trình qua lại trên đường thiên lý qua vùng núi Sòng, đèo Ba Dội đã ghi lại những cảm xúc sâu sắc trước cảnh non nước u tịch và đời sống tâm linh của cư dân bản địa. Cùng thời kỳ đó, nữ sĩ Hồ Xuân Hương khi dừng chân vãn cảnh tại khu vực đền Sòng và đèo Ba Dội cũng đã sáng tác những vần thơ Nôm độc đáo, khắc họa vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên hòa quyện cùng không khí khói hương trầm mặc của chốn cổ tự.
| Thời kỳ lịch sử | Dấu mốc hình thành và tôn tạo tiêu biểu | Giá trị văn hiến và di sản gắn liền |
|---|---|---|
| Thế kỷ XVI - XVII | Hình thành miếu thờ dân gian tại làng Cổ Đam gắn với huyền tích Thánh Mẫu Liễu Hạnh hiển thánh | Khởi nguồn trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu lớn tại cửa ngõ phía Bắc xứ Thanh |
| Niên hiệu Cảnh Hưng (1740 - 1786) | Triều vua Lê Hiển Tông cho xây dựng đền quy mô lớn và ban tên hiệu Sùng Trân Miếu | Định hình cấu trúc kiến trúc cổ truyền thời Hậu Lê bên dãy núi Sòng |
| Cuối thế kỷ XVIII - Thế kỷ XIX | Các triều đại Tây Sơn và triều Nguyễn ban nhiều đạo sắc phong Thượng đẳng thần, trùng tu Tam quan | Nơi dừng chân đề thơ, vãn cảnh của Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương và nhiều danh nho |
| Năm 1993 | Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia | Bảo tồn đồng bộ quần thể đền Sòng Sơn và đền Chín Giếng tại thị xã Bỉm Sơn |
| Năm 2016 đến nay | UNESCO ghi danh Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản đại diện nhân loại | Khẳng định vị thế của đền Sòng Sơn trong mạng lưới di sản văn hóa phi vật thể |
Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền của đền Sòng Sơn Bỉm Sơn
Trải qua các đợt trùng tu tôn tạo dựa trên nền móng cổ thời Lê - Nguyễn, tổng thể kiến trúc đền Sòng Sơn Bỉm Sơn ngày nay mang vẻ đẹp trang nghiêm, hài hòa với địa hình sườn đồi thoai thoải của dãy núi Sòng. Các hạng mục từ ngoại cảnh vào tới nội điện được sắp đặt đăng đối theo triết lý phong thủy phương Đông, lấy núi Sòng làm thế tựa sơn và dòng suối tự nhiên phía trước làm mạch minh đường tụ thủy.
Bố cục cổng Tam quan, hồ Bán Nguyệt và sân đền
Điểm nhấn kiến trúc đầu tiên khi tiếp cận đền Sòng Sơn Bỉm Sơn là công trình Cổng Tam quan đền Sòng được kiến tạo bề thế theo lối chồng diêm hai tầng tám mái cổ truyền. Cổng gồm ba lối đi vòm cuốn tượng trưng cho Tam giới, phía trên lầu cổng chính giữa đắp nổi bức đại tự chữ Hán Sòng Sơn Vọng Từ và Sùng Trân Miếu. Trên các bờ nóc, bờ dải và đầu đao uốn cong của Tam quan là những tác phẩm đắp nổi sành sứ tinh xảo hình lưỡng long chầu nguyệt, phượng vũ và hoa văn mây lửa.
Ngay phía trước và bên cạnh trục cổng dẫn vào đền là hồ Bán Nguyệt rộng thoáng, nơi nguồn nước mạch ngầm từ chân núi Sòng đổ về tạo nên mặt nước trong xanh quanh năm. Bắc qua làn nước là cây cầu đá uốn nhịp mềm mại dẫn vào khoảng sân đền lát gạch đỏ rộng rãi, rợp bóng những gốc đa, gốc đề và hàng cây đại cổ thụ tỏa hương thanh khiết. Dọc theo sân đền đặt hệ thống lư hương đá, đèn đá và đôi nghê đá chầu được chế tác công phu bởi những nghệ nhân thuộc làng chạm khắc đá Nhồi, tạo nên không gian chuyển tiếp trang trọng trước khi bước vào điện thờ chính.

Kết cấu khu nội tự Tiền đường và Hậu cung
Khu nội tự của đền Sòng Sơn Bỉm Sơn được thiết kế theo bố cục chữ Tam truyền thống gồm ba tòa Tiền đường (cung Đệ Tam), Trung điện (cung Đệ Nhị) và Hậu cung (cung Đệ Nhất hay cung Cấm) nối tiếp nhau theo chiều sâu. Toàn bộ phần mái của ba tòa điện lợp ngói mũi hài đỏ thắm, tạo nên những lớp mái điệp trùng trầm mặc dưới bóng rừng cây xanh mát của phường Bắc Sơn.
Bên trong tòa Tiền đường và Trung điện, hệ thống khung gỗ lim chịu lực được liên kết vững chắc bằng kỹ thuật mộng mẹo cổ truyền với các bộ vì kèo kiểu chồng rường giá chiêng. Trên các cấu kiện câu đầu, bẩy hiên, cốn mê và hệ thống cửa võng sơn son thếp vàng, những hiệp thợ tài hoa kế thừa tinh hoa của làng mộc Đạt Tài đã chạm trổ sống động các đề tài tứ linh (long, lân, quy, phượng) và tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai). Các gian thờ tại Tiền đường và Trung điện bài trí trang nghiêm ban thờ Công đồng Tứ phủ, ban thờ Ngũ vị Tôn ông và các ban phối thờ theo đúng quy chuẩn của hệ thống điện thần Tam phủ, Tứ phủ.
Không gian thâm nghiêm nhất là tòa Hậu cung nằm ở lớp trong cùng, nơi đặt khám thờ chạm khắc lộng lẫy an vị pho tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng nhị vị Quế Hoa Công chúa và Thị nữ Quỳnh Hoa. Pho tượng Thánh Mẫu được tạc với gương mặt phúc hậu, đoan trang, khoác sắc phục hoàng bào rực rỡ biểu trưng cho quyền năng của vị Mẫu Thượng Thiên. Trong không gian tĩnh mịch của Hậu cung, hương thơm dịu nhẹ từ các nén nhang thảo mộc truyền thống của làng nghề hương bài Quyết Thắng quyện cùng ánh nến lung linh càng tôn thêm vẻ uy linh của chốn tổ thờ Mẫu xứ Thanh.
- Vị trí tọa lạc: Phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa, nằm ngay cạnh tuyến đường thiên lý Bắc - Nam cổ.
- Cấu trúc ngoại cảnh: Gồm cổng Tam quan hai tầng tám mái, hồ Bán Nguyệt, cầu đá, sân gạch rộng và các công trình Tả vu, Hữu vu.
- Bố cục nội tự: Thiết kế theo kiểu chữ Tam gồm Tiền đường (cung Đệ Tam), Trung điện (cung Đệ Nhị) và Hậu cung (cung Cấm).
- Mỹ thuật trang trí: Nổi bật với nghệ thuật chạm bong, chạm lộng gỗ lim sơn son thếp vàng và điêu khắc đá xanh Thanh Hóa.
Quần thể đền Chín Giếng gắn với đền Sòng Sơn Bỉm Sơn
Một đặc trưng không gian văn hóa không thể tách rời của đền Sòng Sơn Bỉm Sơn chính là sự kết nối hữu cơ với ngôi đền Chín Giếng nằm cách đền chính khoảng một ki-lô-mét về phía Đông bên bờ suối Sòng. Theo quan niệm truyền thống của cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, hành trình chiêm bái tại vùng đất Cổ Đam chỉ trọn vẹn khi kết hợp giữa không gian thờ Thánh Mẫu tại đền Sòng và không gian thờ Cô Chín tại đền Chín Giếng.
Nguồn suối tự nhiên chín mạch ngầm bên chân núi Sòng
Tên gọi đền Chín Giếng bắt nguồn từ một hiện tượng địa chất - thủy văn tự nhiên hết sức độc đáo ngay phía trước khuôn viên ngôi đền. Tại khúc uốn của dòng suối chảy ra từ chân núi Sòng, dưới lòng suối có chín miệng giếng tròn tự nhiên xuyên sâu vào tầng đá vôi ngầm. Từ chín miệng giếng đá này, nguồn nước ngầm tinh khiết liên tục đùn lên sủi tăm suốt bốn mùa xuân hạ thu đông, tạo nên mặt nước trong vắt nhìn thấu từng viên cuội trắng dưới đáy và chưa bao giờ vơi cạn ngay cả trong những năm hạn hán gay gắt nhất.
Trong tâm thức dân gian của cư dân Bỉm Sơn và Hà Trung, chín mạch nước ngầm không ngừng tuôn chảy giữa lòng suối Sòng là biểu tượng của nguồn sinh khí đất trời hội tụ, mang lại sự thanh tịnh và mùa màng tươi tốt cho cả vùng thung lũng. Dòng nước mát lành từ chín giếng hòa vào suối Sòng chảy quanh co qua những cánh đồng lúa, bồi đắp cho đời sống nông nghiệp truyền thống của cư dân bản địa suốt hàng trăm năm qua.
Không gian thờ Cô Chín và cảnh quan đèo Ba Dội
Ngôi đền tọa lạc bên chín miệng giếng thiêng là nơi phụng thờ Cô Chín Sòng Sơn (Cửu Thiên Huyền Nữ công chúa), vị thánh cô đứng hàng thứ chín trong hệ thống Tứ phủ Thánh Cô, nổi tiếng trong truyền thuyết dân gian với tài năng y thuật cứu người và lòng nhân hậu, độ lượng. Kiến trúc đền Chín Giếng mang dáng dấp cổ kính với mái ngói cong vút ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ xanh rợp bên bờ suối, tạo nên sự giao hòa tuyệt mỹ giữa kiến trúc nhân tạo và thiên nhiên hoang sơ.
Từ quần thể đền Sòng Sơn Bỉm Sơn và đền Chín Giếng nhìn về phía Bắc là dãy núi Tam Điệp hùng vĩ với địa danh đèo Ba Dội (gồm ba tầng đèo liên tiếp ngăn cách địa giới giữa Ninh Bình và Thanh Hóa). Sự kết hợp giữa đèo núi hiểm trở, suối nguồn chín giếng trong xanh và hai ngôi đền cổ kính đã tạo nên một vùng cảnh quan di sản văn hóa - sinh thái đặc sắc bậc nhất nơi cửa ngõ xứ Thanh, vừa mang giá trị phòng thủ quân sự trong lịch sử, vừa là không gian sinh hoạt văn hóa tinh thần giàu bản sắc.
| Hạng mục trong quần thể | Vị trí và đặc điểm địa hình | Đối tượng phụng thờ và giá trị tiêu biểu |
|---|---|---|
| Đền chính Sòng Sơn | Tựa lưng vào dãy núi Sòng thuộc phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn | Thờ chính Thánh Mẫu Liễu Hạnh và hệ thống thần điện Tam phủ, Tứ phủ |
| Đền Chín Giếng | Cách đền Sòng khoảng 1 km về phía Đông bên bờ dòng suối Sòng | Thờ Cô Chín Sòng Sơn gắn với thắng cảnh chín miệng giếng nước ngầm tự nhiên |
| Hồ Bán Nguyệt và suối Sòng | Nằm ngay phía trước cổng Tam quan đền Sòng kéo dài tới đền Chín Giếng | Yếu tố minh đường tụ thủy điều hòa sinh thái và cảnh quan cho toàn khu di tích |
| Đèo Ba Dội (Đèo Tam Điệp) | Phía Bắc quần thể di tích, trên dãy núi đá vôi biên giới Ninh Bình - Thanh Hóa | Thắng cảnh lịch sử gắn với đường thiên lý cổ và cuộc hành quân thần tốc năm 1789 |
Di vật cổ truyền và lễ hội đền Sòng Sơn Bỉm Sơn
Trải qua gần ba thế kỷ tồn tại và phát triển, đền Sòng Sơn Bỉm Sơn không chỉ bảo lưu được dáng vẻ kiến trúc cổ kính mà còn gìn giữ kho tàng cổ vật quý giá cùng hệ thống nghi lễ truyền thống đặc sắc. Năm 1993, quần thể di tích đã được Bộ Văn hóa - Thông tin chính thức xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.
Hệ thống sắc phong, bia đá và kiệu rước cổ truyền
Hiện nay, bên trong đền Sòng Sơn Bỉm Sơn vẫn lưu giữ được nhiều hiện vật lịch sử có giá trị khảo cứu cao về mỹ thuật và văn tự học thời Lê - Nguyễn. Tiêu biểu trong số đó là các tấm bia đá cổ khắc ghi quá trình khởi dựng Sùng Trân Miếu, danh sách các bậc tiền nhân công đức trùng tu đền cùng những bài thơ vịnh cảnh của các danh sĩ đương thời. Bên cạnh văn bia là các đạo sắc phong của triều đình phong kiến ban tặng cho Thánh Mẫu Liễu Hạnh, khẳng định vị trí trang trọng của ngôi đền trong hệ thống tự điển quốc gia.
Trong các gian điện thờ, hệ thống hoành phi, đại tự, câu đối cổ sơn son thếp vàng cùng bộ đồ thờ tự bằng đồng, bằng gỗ được bảo quản nguyên vẹn. Đặc biệt, nhà đền còn lưu giữ những cỗ kiệu Bát cống chạm rồng thếp vàng lộng lẫy dùng trong nghi thức rước Mẫu, cùng các bộ khám thờ, ngai thờ, hạc gỗ, lọng tía mang đậm phong cách điêu khắc mỹ nghệ thế kỷ XVIII - XIX.

Giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ Việt
Sức sống văn hóa mãnh liệt của di tích được thể hiện rõ nét nhất qua kỳ lễ hội đền Sòng Sơn (còn gọi là lễ hội Sòng Sơn - Ba Dội) diễn ra từ tháng Giêng đến hết tháng Hai âm lịch hằng năm, với ngày đại lễ chính là ngày 26 tháng 2 âm lịch. Trong ngày chính hội, nghi thức rước kiệu Thánh Mẫu từ đền Sòng Sơn qua đền Chín Giếng và lên vùng đèo Ba Dội tạo nên một bức tranh văn hóa dân gian rực rỡ sắc màu cờ hoa, tiếng trống chiêng và lòng thành kính của cộng đồng cư dân địa phương. Trong các dịp lễ tiết, những thức quà thanh tao mang đậm hương vị quê hương xứ Thanh như chè lam Phủ Quảng hay oản quả truyền thống thường được người dân thành tâm dâng cúng để bày tỏ lòng biết ơn tiền nhân.
Đặc biệt, đền Sòng Sơn Bỉm Sơn là một trong những không gian quan trọng bậc nhất bảo tồn nghệ thuật hát văn và nghi lễ chầu văn thuộc di sản Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016. Những làn điệu văn chầu mượt mà ca ngợi công đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Cô Chín Sòng Sơn không chỉ mang giá trị nghệ thuật âm nhạc dân tộc độc đáo mà còn gửi gắm triết lý sống hướng thiện, đề cao vai trò của người phụ nữ và tinh thần đoàn kết, yêu chuộng hòa bình của người Việt. Trên chuyên trang dữ liệu văn hóa Thanh Hóa NSSC, các tư liệu lịch sử và kiến trúc về quần thể di tích luôn được cập nhật bài bản nhằm phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn di sản bền vững.
Giữa nhịp sống đổi mới của đô thị công nghiệp phía Bắc xứ Thanh ngày nay, quần thể đền Sòng Sơn Bỉm Sơn vẫn giữ trọn vẻ đẹp thâm nghiêm, cổ kính bên dãy núi Sòng và dòng suối chín giếng trong xanh. Sự kết tinh hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, kiến trúc chạm khắc gỗ đá tinh xảo và mạch nguồn tín ngưỡng thờ Mẫu nhân văn đã khẳng định vị thế trường tồn của đền Sòng Sơn Bỉm Sơn trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thanh Hóa.
Bài liên quan
Vườn quốc gia Bến En - Tuyệt tác sinh thái rừng và hồ nơi miền Tây xứ Thanh
Khám phá Vườn quốc gia Bến En tại Như Thanh và Như Xuân với hồ Sông Mực rộng 4.000 ha, 21 hòn đảo xanh biếc cùng quần thể lim xanh cổ thụ quý hiếm bậc nhất.
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông - Vẻ đẹp đại ngàn nơi miền Tây xứ Thanh
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông trải rộng hơn 17.600 ha tại Bá Thước và Quan Hóa với rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, ruộng bậc thang cùng cọn nước cổ truyền.
Bãi biển Hải Tiến - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi dải bờ cát dài xứ Thanh
Bãi biển Hải Tiến trải dài 12 km qua vùng ven biển huyện Hoằng Hóa với bờ cát thoải mịn, rừng phi lao xanh ngát và quần thể di tích văn hóa tâm linh cổ kính.



