Lễ hội đền Sòng Sơn - Không gian tín ngưỡng Mẫu thiêng nhất xứ Thanh
NSSC Thanh HóaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Khởi nguồn từ mạch đất địa linh phía bắc tỉnh Thanh Hóa, lễ hội đền Sòng Sơn là đại lễ mùa xuân tiêu biểu của vùng Bắc Trung Bộ. Được tổ chức trọng thể tại quần thể đền Sòng Sơn Bỉm Sơn thuộc phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn, sự kiện quy tụ hàng vạn người dân về chiêm bái Thánh Mẫu Liễu Hạnh, hòa mình vào lễ rước bóng Thánh Mẫu uy nghiêm và lắng nghe cung đàn diễn xướng hát văn vang vọng núi rừng.
Cội nguồn huyền tích Thánh Mẫu và lịch sử lễ hội đền Sòng Sơn
Trong kho tàng di sản văn hóa của người Việt, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ giữ vị trí tinh thần sâu đậm, đề cao hình tượng người mẹ che chở cho muôn dân. Sự hình thành của lễ hội đền Sòng Sơn gắn liền với địa thế dải núi Tam Điệp cùng huyền thoại về lần giáng thế thứ ba của vị Thánh Mẫu đứng đầu thần điện Tam phủ.
Dấu ấn vùng đất Cổ Đam bên đèo Ba Dội
Theo thần tích địa phương, không gian diễn ra lễ hội xưa thuộc làng Cổ Đam, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, trấn Thanh Hoa (nay thuộc phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa). Đây là vùng đất giao thoa nằm dưới chân dãy núi Tam Điệp và đèo Ba Dội hùng vĩ — ranh giới tự nhiên giữa đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, dưới chân núi là dòng suối Sòng trong vắt.
Trải qua các triều đại từ thời Hậu Lê đến Tây Sơn và triều Nguyễn, con đường thiên lý Bắc - Nam đi qua làng Cổ Đam và vượt đèo Ba Dội luôn là huyết mạch giao thông của quốc gia. Ngôi đền cổ Sòng Sơn khởi dựng dưới triều vua Lê Hiển Tông (niên hiệu Cảnh Hưng, 1740 – 1786) đã trở thành điểm tựa tâm linh cho cư dân bản địa lẫn các bậc văn nhân, tướng sĩ. Mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789), đại quân Tây Sơn trên đường thần tốc ra Bắc cũng dừng chân tại vùng núi Tam Điệp - Ba Dội.
Huyền tích Thánh Mẫu Liễu Hạnh hiển linh giáng thế
Linh hồn tín ngưỡng xuyên suốt lễ hội đền Sòng Sơn là sự tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh — vị thần chủ của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và là nhân vật nữ duy nhất trong "Tứ Bất Tử" của tâm thức dân gian Việt Nam. Nếu vùng đất Vụ Bản xưa với Khu di tích Phủ Dầy và lễ hội Phủ Dầy gắn với hai lần giáng sinh đầu tiên của Thánh Mẫu, thì vùng Sòng Sơn - Ba Dội xứ Thanh lại ghi dấu lần hiển hóa thứ ba để cứu độ chúng sinh.
Theo Vân Cát thần nữ truyện, trong lần thứ ba hạ phàm cùng hai vị tiên nữ Quế Nương và Thị Nương, Thánh Mẫu Liễu Hạnh đã chọn dải đất Sòng Sơn có suối nước mát lành và rừng thông reo làm nơi ngự trị, giúp dân lành khai khẩn đất hoang. Thần tích kể rằng vị thần bản thổ đã báo mộng cho dân làng Cổ Đam tìm cây gỗ lim tự nhiên có dòng chữ "Thiên hạ Mẫu nghi chi vị" để dựng đền phụng thờ. Ngôi đền vang danh với câu ca cổ "Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh", sánh ngang cùng Phủ Dầy hay đền Cờn Nghệ An.
| Tiêu chí di sản | Nội dung lịch sử và văn hóa cốt lõi | Ý nghĩa trong cấu trúc lễ hội đền Sòng Sơn |
|---|---|---|
| Nhân vật phụng thờ | Thánh Mẫu Liễu Hạnh (Mẫu Thượng Thiên - một trong Tứ Bất Tử) | Tôn vinh hình tượng người Mẹ che chở, bảo hộ đời sống nhân dân |
| Không gian gốc | Vùng đất làng Cổ Đam, chân đèo Ba Dội, phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn | Cửa ngõ giao thoa Bắc - Nam hội tụ cảnh quan núi non và suối nguồn |
| Quần thể di tích | Đền Sòng Sơn, đền Chín Giếng, suối Sòng và đỉnh Đồi Ngang | Tạo thành trục không gian hành hương và rước kiệu liên hoàn khép kín |
| Thời gian mở hội | Từ ngày 10 đến ngày 26 tháng 2 âm lịch (chính hội ngày 25 tháng 2) | Gắn với ngày Thánh Mẫu hiển thánh và chu kỳ lễ hội mùa xuân xứ Thanh |
| Danh hiệu bảo tồn | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận | Khẳng định giá trị lịch sử, nghệ thuật diễn xướng và cố kết cộng đồng |
Không gian di tích linh thiêng diễn ra lễ hội đền Sòng Sơn
Điểm khác biệt làm nên sức hấp dẫn của lễ hội đền Sòng Sơn nằm ở cấu trúc không gian văn hóa trải dài theo địa hình sơn thủy tự nhiên. Toàn bộ hoạt động lễ và hội kết nối giữa ba điểm di tích cốt lõi là ngôi đền chính Sòng Sơn, khu vực đền Chín Giếng bên dòng suối cổ và cụm đền Phố Cát nằm trên đỉnh Đồi Ngang.
Trục kiến trúc cổ kính từ suối Sòng đến đền Mẫu
Trung tâm khởi phát của mọi nghi thức trong mùa lễ hội là ngôi đền chính Sòng Sơn tọa lạc trên thế đất cao ráo, lưng tựa dãy núi đá vôi phía tây bắc, mặt hướng đông nam nhìn ra hồ bán nguyệt và dòng suối Sòng. Trước cổng tam quan là cây cầu đá cổ bắc ngang suối, nơi làn nước ngầm từ lòng núi đá vôi tuôn chảy quanh năm trong vắt.
Bước qua tam quan uy nghi với những bức phù điêu rồng chầu mặt nguyệt, du khách tiến vào nội tự kiến trúc chữ "Tam" truyền thống gồm Tiền đường, Trung đường và Hậu cung. Các cấu kiện gỗ lim chạm khắc tinh xảo đề tài tứ linh, tứ quý cùng hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng. Bên trong Hậu cung tôn nghiêm là nơi an vị tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng hệ thống phối thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Chầu Bà và Tứ Phủ Ông Hoàng.
Mạch nguồn đền Chín Giếng và thắng cảnh Đồi Ngang
Từ ngôi đền chính Sòng Sơn, trục không gian lễ hội đền Sòng Sơn mở rộng theo hai hướng gắn liền với dấu tích huyền thoại của Thánh Mẫu. Cách đền Sòng khoảng một cây số về phía đông nam, bên kia dòng suối Sòng là khu di tích đền Chín Giếng (đền Cô Chín Sòng Sơn), nơi phụng thờ Cửu Thiên Huyền Nữ Công Chúa — vị thánh cô thứ chín hầu cận bên Mẫu Liễu Hạnh. Điểm kỳ thú tại đây là chín mắt giếng tự nhiên tròn trịa hình thành ngay dưới lòng suối đá.
Ở hướng ngược lại, ngược theo quốc lộ đi về phía nam khoảng ba cây số lên vùng đỉnh Đồi Ngang (thuộc địa phận thị trấn Vân Du, huyện Thạch Thành giáp ranh thị xã Bỉm Sơn) là cụm di tích đền Phố Cát ẩn mình dưới tán rừng thông xanh ngắt. Nếu đền Sòng là nơi Thánh Mẫu ngự triều uy nghiêm thì đỉnh Đồi Ngang - Phố Cát là nơi Mẫu dừng chân thưởng ngoạn cảnh sắc thiên nhiên, định hình lộ trình rước kiệu truyền thống ”Thánh Mẫu du xuân”.

Nghi thức rước bóng và diễn xướng tại lễ hội đền Sòng Sơn
Hằng năm, lễ hội đền Sòng Sơn mở màn từ ngày 10 đến ngày 26 tháng 2 âm lịch, trong đó các nghi lễ trọng đại nhất tập trung vào hai ngày 24 và 25 tháng 2 âm lịch (kỷ niệm ngày Thánh Mẫu hiển thánh). Toàn bộ trình tự lễ hội là sự hòa quyện giữa nghi thức tế lễ trang trọng với nghệ thuật diễn xướng dân gian giàu tính thẩm mỹ.
Đoàn rước kiệu bát cống trong ngày chính hội tháng Hai
Tâm điểm thiêng liêng trong mùa lễ hội đền Sòng Sơn chính là lễ rước bóng Thánh Mẫu diễn ra vào sáng ngày chính hội 25 tháng 2 âm lịch. Trước đó, chiều ngày 24 tháng 2, hội đồng bô lão làng Cổ Đam cử hành lễ cáo yết, lễ mộc dục bằng nước tinh khiết từ suối Sòng và lễ tế nữ quan tại sân đền chính.
Sáng ngày 25 tháng 2 âm lịch, trong tiếng trống sấm và âm thanh phường bát âm, đoàn rước khởi hành từ sân đền Sòng Sơn. Đi đầu là đội múa lân sư rồng, cờ ngũ sắc, bát bửu, lỗ bộ, ngựa hồng, ngựa bạch và nhạc lễ. Ở trung tâm là ba cỗ kiệu bát cống sơn son thếp vàng chạm rồng phượng (kiệu Thánh Mẫu Liễu Hạnh đi trước, tiếp theo là kiệu Nhị vị Vương Cô và kiệu Quan Lớn) do trai tráng phường Bắc Sơn kiệu trên vai. Đoàn lễ rước bóng Thánh Mẫu qua cầu đá suối Sòng, ghé đền Chín Giếng thực hiện nghi thức rước giao hảo cùng kiệu Cô Chín, sau đó tiến lên đền Phố Cát trên đỉnh Đồi Ngang hợp tế rồi hồi cung về đền Sòng.
Nghệ thuật diễn xướng hát văn và sinh hoạt dân gian
Song hành cùng nghi thức rước kiệu, linh hồn nghệ thuật của lễ hội đền Sòng Sơn là không gian thực hành diễn xướng hát văn (chầu văn) — loại hình âm nhạc tín ngưỡng gắn với Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt". Tại Tiền đường của đền Sòng và đền Chín Giếng, các cung văn hội tụ dâng lời ca tiếng đàn ca ngợi công đức Thánh Mẫu.
Tiếng đàn nguyệt trầm bổng quyện cùng nhịp phách tre, trống ban, cảnh đôi và sáo trúc ngân lên những bản văn cổ như Văn Thánh Mẫu Sòng Sơn, Văn Cô Chín Giếng hay Văn Đồi Ngang Phố Cát, khắc họa phong cảnh non nước của đèo Ba Dội, suối Sòng. Bên cạnh không gian diễn xướng hát văn, phần hội quanh đền còn sôi nổi với nhiều sinh hoạt dân gian:
- Hội thi cờ tướng và cờ người đầu xuân: Quy tụ các kỳ thủ trong vùng thi đấu trên sân rộng, tôn vinh trí tuệ và phong thái điềm tĩnh.
- Trình diễn múa rồng, múa lân và trống hội: Các đội lân sư rồng thuộc thị xã Bỉm Sơn biểu diễn những thế rồng uốn lượn khỏe khoắn mừng ngày chính hội.
- Giao lưu hát chèo và dân ca xứ Thanh: Tái hiện các tích trò cổ ca ngợi lịch sử dựng nước và nét đẹp lao động của cư dân bắc Thanh Hóa.
- Các môn thể thao dân tộc truyền thống: Thi kéo co, đẩy gậy và bóng chuyền hơi tạo nên bầu không khí đoàn kết cộng đồng.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội đền Sòng Sơn
Trải qua gần ba thế kỷ tồn tại, lễ hội đền Sòng Sơn vẫn giữ trọn những giá trị cốt lõi của một lễ hội văn hóa tâm linh tiêu biểu. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh Lễ hội Sòng Sơn - Ba Dội vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Biểu tượng đạo lý hướng về cội nguồn của người Việt
Giá trị nhân văn sâu sắc nhất mà lễ hội đền Sòng Sơn trao truyền qua nhiều thế hệ là đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và sự tôn vinh phẩm chất của người phụ nữ Việt Nam qua hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Sòng Sơn mang đậm triết lý nhân sinh tích cực, hướng con người tới cái thiện, lòng nhân ái, sự hiếu thảo và khát vọng xây dựng cuộc sống ấm no.
Trên bức tranh lễ hội của tỉnh Thanh Hóa, nếu lễ hội tại khu di tích lịch sử Lam Kinh tôn vinh hào khí vương triều Hậu Lê và lễ hội tại đền Bà Triệu Hậu Lộc khắc ghi chí khí vị nữ anh hùng thế kỷ thứ III, thì lễ hội đền Sòng Sơn đại diện cho mạch nguồn văn hóa thờ Mẫu bao dung. Hành trình về vùng đất Bỉm Sơn - Hà Trung dịp tháng Hai âm lịch còn gắn kết du khách với bản sắc ẩm thực xứ Thanh như mắm tép Hà Yên đậm vị đồng chiêm hay nem chua Thanh Hóa truyền thống, trước khi nối dài hành trình về phía bãi biển Sầm Sơn.
Bảo tồn không gian thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu xứ Thanh
Trong bối cảnh hiện đại, công tác bảo tồn lễ hội đền Sòng Sơn luôn được chính quyền thị xã Bỉm Sơn và nhân dân địa phương triển khai bài bản. Quy trình tổ chức lễ rước bóng Thánh Mẫu từ đền Sòng qua đền Chín Giếng lên đỉnh Đồi Ngang được phục dựng chuẩn mực theo cổ lệ làng Cổ Đam xưa, kiên quyết ngăn ngừa biến tướng mê tín dị đoan, giữ gìn sự tôn nghiêm của chốn tổ thờ Mẫu.
Song song với việc tôn tạo cảnh quan đền Sòng, suối Sòng và rừng thông quanh đèo Ba Dội, các câu lạc bộ diễn xướng hát văn tại địa phương cũng được duy trì nhằm truyền dạy lối hát văn thờ chuẩn mực. Trên hành trình số hóa di sản bản địa, cổng thông tin Thanh Hóa NSSC luôn trân trọng lưu giữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác về quần thể di tích Sòng Sơn - Ba Dội. Qua đó, vẻ đẹp trang nghiêm và giàu bản sắc nhân văn của lễ hội đền Sòng Sơn tiếp tục tỏa sáng bền vững trong dòng chảy văn hiến xứ Thanh.
NSSC Thanh Hóa
thanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thanh Hóa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thanh Hóa.
Bài liên quan
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường - Vũ điệu bên cây bông ngũ sắc
Lễ hội Pôồn Pôông của người Mường ở Ngọc Lặc, Thanh Hóa diễn ra vào Rằm tháng Giêng và tháng Ba âm lịch với cây bông ngũ sắc cùng 48 trò diễn dân gian.
Lễ hội đền Bà Triệu - Hào khí Nhụy Kiều Tướng Quân nơi đất cổ Cửu Chân
Lễ hội đền Bà Triệu diễn ra từ ngày 19 đến 24 tháng 2 âm lịch tại Hậu Lộc, Thanh Hóa nhằm tưởng niệm nữ anh hùng Triệu Thị Trinh với tục rước kiệu bay độc đáo.
Lễ hội Lam Kinh - Hào khí Lam Sơn nơi đất tổ nhà Hậu Lê
Lễ hội Lam Kinh diễn ra từ ngày 21 đến 23 tháng 8 âm lịch tại Thọ Xuân, Thanh Hóa nhằm tưởng niệm Vua Lê Thái Tổ với nghi thức rước kiệu và trò Xuân Phả cổ.



